Ua mitamita le International Science Council e faʻasoa atu lana Lipoti Faʻaletausaga 2025, ma faʻamamafaina ai se tausaga na faʻamalosia ai e le Fono lona gafatia e auauna atu i le faʻalapotopotoga faʻasaienisi o le lalolagi, faʻamalosia le matafaioi a le saienisi i le faia o faʻaiuga faʻavaomalo, ma taumafaiga faʻaleleia atili e faʻamautinoa ai o loʻo tumau pea le matala, faʻatuatuaina ma tali atu i le saienisi i se lalolagi o loʻo vave ona suia.
Lipoti Faaletausaga 2025
O le a faʻafouina lenei lipoti i vaiaso o lumanaʻi e aofia ai faʻamatalaga tau tupe o le 2025.
O le tausaga 2025 na toe feagai ai ma le vaega o le ISC, ona Sui Auai, Ofisa o le Failautusi ma ofisa faaitulagi, faatasi ai ma se lalolagi o loo i ai ni suiga vave ma le le mautonu. O le fevaevaeaʻiga o manatu, le loloto o laina faaletonu faʻa-geopolitical ma se siosiomaga faʻamatalaga vaeluaina ua faaauau pea ona faʻatulagaina ai tulaga o loʻo faʻatino ai le saienisi. E moni lava tulaga lamatia: o le maualuga o le faʻatupeina o suʻesuʻega ma le mataʻituina faʻapitoa, o le tele o le saʻolotoga e tuʻuina atu i le saienisi ma le tele o le malamalama faʻasaienisi e faʻaaogaina e auauna atu ai i manaʻoga faʻa-geopolitical e fuafua ai pe o le siosiomaga mo le saienisi e mautu ma faʻamalosia, pe le mautonu ma faʻatapulaʻaina.
Ua faaopoopo atu i nei omiga masani se malosiaga fou ma sili atu ona faalavelave: o le pa o le atamai faapitoa (AI) i le gaosiga ma le faasalalauina o anotusi. O le tele o mea e gaosia e le AI e tuuina atu o se malamalama ae o loo tumau pea, o ni manatu e le lagolagoina e faamaoniga. O le eseesega i le va o faamatalaga faasaienisi ma manatu moni ae le o faamaonia e le o se mea faatekinolosi. Ua faateleina le laina sese lea o le a manumalo ai pe leiloa ai le faatuatuaga i le faasaienisi ma faalapotopotoga a le malo.
Sa amata ona vaʻaia e le ISC nei suiga aʻo leʻi oo i le taimi e tupu ai. I le 2021 ma le 2022, i le maeʻa ai o le faʻamaʻi COVID-19, na faʻalauiloa ai e le Fono se toe faʻatulagaina faʻataʻatitia e faʻavae i luga o le iloaina o le matafaioi a le saienisi i le sosaiete o loʻo ulufale atu i se vaitaimi o suiga tetele. E toʻaitiiti na vaʻaia le vave o le a suia ai e le AI tulaga faʻavae e uiga i le gaosiga o le malamalama, poʻo le vaivai faʻapolokiki o le lalolagi pe a maeʻa le faʻamaʻi. Na vaʻaia e le Fono le mea o le a tupu, ma sa faia se gaioiga.
O le faʻatalitonuina o Sui Usufono, le pulega ma le pulega i le manaʻomia o se suiga e leʻi faigofie. Peitaʻi, sa manaʻomia le suiga. Sa tatau i le ISC ona sili atu nai lo ana galuega masani o le faʻatulagaina o le mataupu faʻasaienisi ma le sao i le alualu i luma o faiga faʻasaienisi. Sa manaʻomia ona faʻafaigaluega i le faʻatautaia o saienisi i le tulaga tele o itu, faʻamatala se ituaiga fou o faiga faʻasaienisi ma toe faʻamautu le saʻolotoga ma le tiutetauave i le saienisi o ni tulaga faʻavae mo saienitisi e faia ai se matafaioi malosi ma talitonuina i le sosaiete.
I le 2025 lava ia, na faia ai e le Fono ni alualu i luma vaaia i ni vaega eseese: lana matafaioi i totonu o le faiga a Malo Aufaatasi; fautuaga faasaienisi i malo; mataupu tau suesuega ma le mataituina i luga o mataupu tau le lalolagi atoa; tiutetauave o saienitisi i le puipuia o le tulaga sa’o o faamaumauga faasaienisi; ma le auala e mafai ai e saienitisi ona lagolagoina lelei faiga faava-o-malo, e aofia ai ma le mataupu tau atinae gafataulimaina pe a mavae le 2030.
O se tausaga fesuiaʻiga, e tusa ai ma le faʻauigaga, e seasea ona faigofie. Ae a o tatou agai i luma nei, ua maua e le Fono ia lava i se tulaga mautu. Faatasi ai ma se sui auai ua faatupulaia ma faateleina le eseese, ua aloaia ma le mausali o le leo o le faalapotopotoga faasaienisi faavaomalo o loo galulue malosi, ua ulufale atu le ISC i lana fuafuaga ma le polokalame o galuega mo le 2026–2028 ma le manino o le faamoemoega ma le felagolagomai o faalapotopotoga. O le vaitaimi o i luma o le a le itiiti ifo le manaʻoga. O le eseesega o faamaoniga mai manatu o le a faateleina ma sili atu ona taua, ma o le a manaomia e le au faia tulafono, le vaega tumaoti, sosaiete lautele ma atunuu ona mafaufau atoatoa i mea e mafai ona ofoina mai e mataupu faavae ma faatinoga o le faasaienisi: o se vaaiga tonu i lo tatou lalolagi faatasi, ma le faavae sili ona lelei mo faaiuga e sili ona taua mo le filemu, soifua manuia ma le faatumauina.
O le ISC e iai sona matafaioi autū i le avea ai ma leo o ona Sui Auai i le lalolagi atoa i le faʻamatalaina o le matafaioi ma le tiutetauave o saienitisi ma faʻalapotopotoga faasaienisi i se tulaga faʻaonaponei. E lagolagoina foʻi saienitisi ma faiga faasaienisi aʻo latou fetuʻunaʻi ma saofagā i le faʻamatalaina o itu fou mo le saienisi i le sosaiete. Seʻi o tatou faʻaauau pea ona galulue faʻatasi mo lenei faʻamoemoe.
Pulega ma le avea ma sui auai
I le 2025, na taula’i le ISC i le fa’amalosia o ona fa’avae fa’alapotopotoga ina ia fa’atino galuega sili atu ona lelei e avea o se fa’avae e potopoto ai ona Sui Auai ma o se tagata fai fa’atuatuaina i faiga fa’avae fa’ava-o-malo ma faiga fa’asaienisi.
O lenei taumafaiga sa fa'avae i ni gaioiga tutusa se lua: fa'amaninoina o le itu fa'ata'atitia ma le fa'amalosia o fausaga tau pulega e lagolago ai le fa'atinoga.
O le Muscat Global Knowledge Dialogue (GKD) (26–28 Ianuari 2025) na faʻapotopotoina ai le faʻalapotopotoga faʻasaienisi faʻavaomalo e suʻesuʻe suiga tetele o loʻo aʻafia ai le saienisi ma le sosaiete. O talanoaga na taulaʻi i le alualu i luma o faiga faʻasaienisi, suiga tutusa i le faʻasaoina, tekinolosi fou, le tutusa o le auai, faʻatuatuaga i le saienisi, faiga faʻava-o-malo faʻasaienisi ma aʻoaʻoga faʻasaienisi. I nei autu, na tulaʻi mai ai se feʻau tumau: le manaʻomia o se galulue faʻatasi faʻavaomalo ma le va o vaega eseese, ma mo faiga faʻasaienisi e sili atu ona tali atu, aofia ai ma manino i le foʻia o luʻitau faʻalelalolagi.
Na faaiu le Talanoaga i le taliaina o le Folafolaga a Muscat, o se valaau faatasi mo se gaioiga e faamaonia ai le saienisi o se mea lelei mo tagata lautele i le lalolagi atoa, ma faatulaga ai tautinoga faatasi e foia ai luitau faigata, ma valaau mo le galulue faatasi faavaomalo, eseese ma eseese matāʻupu, faatasi ai ma le faateleina o le galulue faatasi ma i latou e lagolagoina tupe, tagata faia tulafono ma isi paaga.
I le maeʻa ai o le GKD, o le Fono Aoao Lona Tolu a le ISC (29–30 Ianuari 2025) na taulaʻi atu i mea e faamuamua faaletulafono ma fuafuaga faataatitia a le Fono. Na toe iloilo e sui auai le ata o le Fuafuaga Faataatitia ma le Fuafuaga Faatino mo le 2025–2028 ma le paketi faaletausaga e fesoʻotaʻi i ai, faamaonia se paketi e tasi le tausaga, ma fautuaina ni suiga i Tulafono ma Tulafono o Taualumaga. Na latou talanoaina foi mea taua e faamuamua i fuafuaga faataatitia, e aofia ai le saolotoga ma le tiutetauave i le saienisi, aofia ai i totonu o faiga faasaienisi, auai i le saienisi-mo-faiga faavae ma le faiga faapolokiki faasaienisi. O le Fuafuaga Faataatitia ma le Fuafuaga Faatino mulimuli mo le 2025–2028 ma le paketi faaletausaga e fesoʻotaʻi i ai na taliaina ia Tesema 2025 e ala i se palota faapitoa a sui auai.
Sa ausia se laasaga tāua i le taimi o fonotaga i Muscat faatasi ai ma le sainia o se tusi o le faamoemoe i le va o le ISC ma le Matagaluega o Aoga Maualuga, Suesuega ma Fouga a Oman e faatuina ai se nofoaga faaitulagi a le ISC i Muscat.
Ia Ianuari 2025, na faafouina ai e le ISC lana pulega faatasi ai ma le tofiaina o se Peresetene fou ua filifilia ma le palotaina o sui fou i le Komiti Pule.
Na tofia Polofesa Robbert Dijkgraaf e avea ma Peresetene-filifilia o le ISC. O se tagata poto faapitoa i fisiki fa'ateorē ma le tele o lona poto masani i le va o le saienisi, faiga fa'avae ma le galulue fa'atasi fa'ava-o-malo, sa avea muamua Polofesa Dijkgraaf ma Faatonu ma Polofesa Leon Levy i le Inisetiute mo Su'esu'ega Maualuga i Princeton, ISA, ma o se Minisita o A'oa'oga, Aganu'u ma Saienisi a Netherlands. O lona tofiga na fa'ailoa mai ai le fa'aauauina o le tautinoga a le ISC i le tulaga silisili fa'asaienisi, feso'ota'iga fa'avaomalo ma le fa'amalosia o faiga fa'asaienisi i le lalolagi atoa. O le a ia avea ma peresetene pe a mae'a le nofoaiga a le Peresetene o lo'o iai nei, Sir Peter Gluckman, ia Oketopa 2026.
I le taimi lava e tasi, na toe faafouina ai le afa o le avea ma sui auai o le Komiti Faatino, faatasi ai ma sui fou e toafitu na auai ma sui e toafitu na fesuiai. O le Komiti Faatino ma ana Komiti e tausia se paleni i le va o mataupu tau amio, faaitulagi ma le faatusa o alii ma tamaitai ma ua faateleina le atagia mai o tagata suesue i le amataga ma le ogatotonu o galuega.
Sa toe fetuuna’i atili fausaga o pulega e tusa ai ma tulafono toe teuteuina na fa’aaogaina i le 2024. Sa toe fa’atulagaina le fausaga o le Komiti Tumau e fa’amalosia ai le va’ava’aiga ma le tomai fa’apitoa i vaega autu. Sa suia le Komiti mo le Aapa Atu ma le Auai i se Komiti fou mo Sui Auai; sa fa’alauteleina ma toe fa’afouina le Komiti mo Tupe, Tausisia o Tulafono ma Lamatiaga; ma sa i ai fo’i suiga taua i le fausaga o le Komiti mo le Saolotoga ma le Tiutetauave i le Saienisi.
O le fa'afouina o le fa'atulagaga o nei Komiti e fa'atumauina ai le eseesega fa'aitulagi ma matā'upu fa'apitoa a'o fa'amalosia ai le tomai e mana'omia e lagolago ai le fa'atinoina o polokalame, tausiga o tupe ma le auai i faiga fa'avae. Mai le 2025 agai i luma, o le afa o sui auai o Komiti Tumau o le a fesuia'i i tausaga ta'i lua, ma fa'amautinoa ai le fa'aauauina a'o fa'atumauina pea le fa'afouina ma le eseesega o tomai.
O se Vaega Galulue Fa'apitoa mo le toe teuteuga o le fausaga o totogifuapauina o sui auai na fa'aauau pea lana galuega i le tausaga atoa, ma atiina ae ni filifiliga mo se fa'avae tu'ufa'atasi o totogifuapauina. I le mae'a ai o feutagaiga ma Sui Auai ma le tu'uina atu o mataupu fa'avae muamua i le Fono Aoao, na tu'uina atu ai e le Vaega ni fautuaga i le Komiti Fa'afoe ia Oketopa 2025. O le a tu'uina atu se talosaga i sui auai i le 2026.
O le faʻaopoopoina o Sui Usufono fou e toʻasefululua, e aofia ai ma le tele o aʻoga talavou, ua faʻamalosia ai le matafaioi a le ISC o se faʻavae e atagia ai le eseesega o le faʻalapotopotoga faasaienisi i le lalolagi atoa. O le aofia ai o faʻalapotopotoga saienitisi i le amataga ma le ogatotonu o galuega e matua taua tele, ma ua oʻo atu ai le aofaʻi o ia Sui Usufono i le 23 ma faʻamalosia ai le faʻatusalia o augatupulaga i talanoaga faasaienisi i le lalolagi atoa.
O le mea e sili ona tāua, e lē gata o sui auai o loʻo i totonu o le ISC, ae o loʻo faʻateleina foʻi lo latou faʻagaoioia e ala i ai. Pe ala i le auai i talanoaga faʻavaomalo, sao i vaega o tagata atamamai poʻo le auai i faiga faʻavae, o le faatosinaga a le Fono e faʻalagolago i lona mafai ona faʻagaoioia lenei fesoʻotaʻiga tufatufaina.
Sa'olotoga, matafaioi ma le fa'atasi i le saienisi
I le 2025, na faʻalauteleina ai e le ISC lana galuega i le saʻolotoga, tiutetauave ma le aofia ai i le saienisi e tali atu ai i se suiga o le lalolagi atoa ua faailogaina i le faʻaitiitia o le faʻatuatuaga i faʻalapotopotoga, faʻateleina o le mamafa faʻapolokiki i galuega faasaienisi ma le le tutusa faifai pea i le avanoa ma le auai i le saienisi.
I ana polokalame uma, na talanoaina ai e le Fono ma ona Sui Auai se atugaluga tutusa: o tulaga e mafai ai e le saienisi ona galue o se mea lelei lautele i le lalolagi atoa o loo i lalo o faigata. Sa latou faia faatasi ni gaioiga e puipuia ma faalauiloa ai faavae felagolagomaʻi o faiga faasaienisi mautu: puipuia o le saolotoga faasaienisi, faamalosia o tiutetauave ma faalauteleina le auai, a o faamalosia le tulaga o le Fono o se leo faatuatuaina i finauga faavaomalo i le pulega faasaienisi.
Na faia e le ISC se faauigaga fou o le aia tatau e auai ma manuia mai le saienisi. O lenei faauigaga e faamanino ai le mea e aofia ai le aia tatau i tulaga faale-faalapotopotoga ma faiga faavae: avanoa tutusa i le malamalama, auai anoa i faiga o suesuega, ma le i ai o siosiomaga e mafai ai ma puipuia ai galuega faasaienisi.
Sa auai sui auai i lenei faʻavae e fai ma faʻavae mo le mafaufau loloto ma, i nisi tulaga, tuʻufaʻatasia i totonu o a latou lava fuafuaga faʻavae. O le faʻamaoniga a le Royal Society Te Apārangi o loʻo faʻaalia ai le auala e mafai ai e aʻoga faʻaleatunuu ona faʻaliliu se auala e faʻavae i luga o aia tatau i se tulaga mautu, e faʻafesoʻotaʻi ai galuega faʻasaienisi i se auala sili atu ona manino i tiutetauave faʻaagafesootai ma le tali atu a le lautele.
O lenei galuega na tatalaina ai foʻi avanoa mo le lautele o le auai o le lautele. Ia Tesema 2025, o seminā na faia i Aotearoa Niu Sila na iloiloina manino ai le saʻolotoga faasaienisi o se aia tatau a tagata, ma aumaia ai ni manatu faaletulafono, faalapotopotoga ma faasaienisi i talanoaga. O nei talanoaga na faamamafaina ai se manatu autu: o le saʻolotoga faasaienisi ma le aofia ai e fesoʻotaʻi, aua o pa puipui i le auai e aʻafia saʻo ai le lelei ma le aloaia o le saienisi.
O le fesili o le faatuatuaina o le faasaienisi sa tumau pea le autu i le tausaga atoa. Na talanoaina e le ISC ma ona Sui le mataupu o se luʻitau faʻatulagaina, e fesoʻotaʻi ma le auala e faʻatino ai, iloiloina ma faʻasalalauina ai le faasaienisi.
Na faamamafa e le Fono e tatau ona faatumauina le faatuatuaga e ala i le tatala, faamautinoaga lelei o le lelei, auai tutusa ma fesootaiga manino e uiga i le le mautonu ma tapulaa.
Sa saofagā sui o le Komiti mo le Saolotoga ma le Tiutetauave i le Saienisi i lenei mataupu e ala i se faasologa o blogs e tali atu ai i se lipoti na lomia ina ua maeʻa se mafutaga faaleaoaoga i le 2024 i le "faatuatuaga i le fesootaiga faasaienisi-faiga faavae", na faia faatasi ma le Nofoaga Autu mo Suesuega Soofaatasi a le Komisi Europa. O nei sao na tuu ai le ISC i totonu o finauga faavaomalo lautele i le auala e mafai ai e faalapotopotoga faasaienisi ona faatumauina le talitonuina i totonu o siosiomaga faamatalaga finauina.
I le 2025, na amata ai le galuega tuufaatasi a le ISC i le 2024 i le tutusa o alii ma tamaitai i le saienisi ma faalauiloa ai le Siitia le Tutusa o Itupa i Fa'alapotopotoga Fa'asaienisi galuega faatino i le galulue faatasi ma le InterAcademy Partnership ma le Komiti Tumau mo le Tutusa o Alii ma Tamaitai i le Saienisi.
O le galuega faatino ua faatulagaina i ni vaega se lua e fesoasoani. Muamua, o se suʻesuʻega faʻalelalolagi na tufatufa atu i aʻoga faasaienisi ma iuni faasaienisi faavaomalo e iloilo ai le sui ma le auai o tamaitai. Na suʻesuʻeina e le suʻesuʻega le avea ma sui auai ma le faʻatulagaina o taitai, fausaga o pulega, faiga o le filifilia ma faiga palota, ma le i ai ma le aafiaga o faiga faavae tutusa. E 136 faalapotopotoga na auai. Lua, o se suʻesuʻega faʻalelalolagi o saienitisi taʻitoʻatasi na aoina ai le silia ma le 800 tali, ma maua ai se malamalamaaga i aafiaga o le auai, auala o taitaiga, aganuu faʻale-faʻalapotopotoga ma faʻalavelave ua iloa i totonu o faʻalapotopotoga faasaienisi.
Ina ia mautinoa le sa'o o le fa'agasologa o galuega, na fa'atuina ai e le Fono se vaega tuto'atasi e to'a 14 sui o tagata tomai fa'apitoa na filifilia mai le silia ma le 270 sui tauva i le feso'ota'iga a le ISC. O le vaega lenei e tu'uina atu le va'ava'aiga o le au'ili'iliga o fa'amaumauga ma fesoasoani i le atina'eina o fautuaga fa'avae i fa'amaoniga.
Sa faʻaauau pea ona auai le Fono i le lautele i le tulaga tutusa o alii ma tamaitai, e aofia ai se sauniga faʻapitoa i le taimi o le Muscat Global Knowledge Dialogue ma gaoioiga e faʻamanatuina ai le Aso Faʻavaomalo o Tamaʻitaʻi ma Teineiti i le Saienisi i le aso 11 o Fepuari 2025.
O lenei galuega na iʻu ai i le lipoti Agai i le Tutusa o Alii ma Tamaitai i Faʻalapotopotoga Faasaienisi, lomia ia Fepuari 2026.
Sa faʻaauau pea ona faʻaleleia e le ISC lana galuega ma tagata suʻesuʻe i le amataga ma le ogatotonu o galuega, o se vaega o lana taumafaiga lautele e faʻamalosia ai le maufetuunaʻi ma le aofia ai o faiga faʻasaienisi.
E ala i se fuafuaga soofaatasi ma le Asosi a Saina mo Saienisi ma Tekinolosi (CAST), na lagolagoina ai saienitisi talavou e 25 e auai i le Fonotaga Aoao a le ISC i Muscat. O se laulau faataamilosaga faapitoa na faapotopotoina ai le 50 sui auai mai sui auai uma e iloilo pe faapefea ona auai saienitisi fou i faiga faavae faasaienisi ma le galulue faatasi faavaomalo.
I le avea ai o se vaega o le fuafuaga soofaatasi ma le CAST, na faalauiloa ai e le ISC Toe Mafaufau i Galuega Faasaienisi i se Lalolagi Suia, o se faasologa o podcast e ono vaega na gaosia faatasi ma le Nature. Na suʻesuʻeina e le faasologa pe faapefea ona fausia e le au suʻesuʻe i le amataga ma le ogatotonu o galuega ni galuega anoa i se laufanua o suʻesuʻega o loʻo vave ona suia.
O isi fa'atasiga fa'aopoopo, e aofia ai se mafutaga fa'alea'oa'oga fa'asaienisi i Beijing ma le galulue fa'atasi ma pa'aga e pei o le Global Young Academy, le Marie Curie Alumni Association ma le International Institute for Applied Systems Analysis, na fesoasoani i le fa'amalosia o feso'ota'iga ma agava'a i totonu o saienitisi o lo'o amata galuega. O nei taumafaiga na fa'atulaga ai le tupulaga o lo'o lumana'i e le gata o ni ta'ita'i i le lumana'i, ae fa'apea fo'i ma ni tagata auai malosi i le fa'atulagaina o faiga fa'asaienisi e sili atu ona aofia ai ma fetu'una'i.
Sa faʻaauau pea ona faia e le ISC ni faʻalavelave faʻapitoa e faʻatumauina ai le tulaga saʻo faʻasaienisi ma puipuia ai tulaga o loʻo faʻagaoioia ai le saienisi.
Na tuʻuina atu e le Fono se tulaga i le manino o le faʻatupeina o suʻesuʻega, ma faʻamamafaina ai le manaʻomia o le faʻasalalauina manino o punaoa o faʻatupega, feteʻenaʻiga o manaʻoga ma faʻatulagaga tau pulega. Na tuʻuina atu fausaga manino o faʻatupega o se tulaga faʻatulagaina mo le tiutetauave ma le faʻatuatuaga a le lautele.
Na lomia foʻi e le Fono le faʻamatalaga Galulue Fa'atasi Fa'asaienisi Fa'avaomalo: Taua Ae Vaivai, lea na fa’amamafaina ai le matafaioi taua o le galulue fa’atasi i su’esu’ega fa’alelalolagi a’o fa’atosina atu ai le mafaufau i lona fa’ateleina o le a’afiaga i fa’afitauli fa’apolokiki ma le tamaoaiga. Na vala’auina ai le tiutetauave fa’atasi i le puipuia o atina’e fa’asaienisi galulue fa’atasi.
E ala i lana Komiti mo le Saolotoga ma le Tiutetauave i le Saienisi, sa faaauau pea ona mataʻituina e le ISC mataupu taʻitasi o loʻo lamatia ai saolotoga faasaienisi. O se faʻalavelave mataʻina na aofia ai le toe faʻamasinoga o Andreas Georgiou, o le sa avea muamua ma ulu o le ofisa o fuainumera a Eleni. Na toe faʻamautuina e le Fono le taua o le puipuia o le saʻo o fuainumera ma le puipuia o tagata tomai faapitoa o loʻo galulue e tusa ai ma tulaga faʻasaienisi mai le mamafa faʻapolokiki poʻo le faʻamasinoga. O nei gaioiga e atagia mai ai se tautinoga lautele i le puipuia o tagata suʻesuʻe taʻitoʻatasi ma tulaga faʻalapotopotoga e mafai ai e le saienisi tutoʻatasi.
Fa'atulagaina o mataupu fa'asaienisi fa'avaomalo
I le 2025, na faʻaauau pea ona faʻagaoioia le ISC o se faʻavae faʻamaopoopo e fesoasoani ai ona Sui Auai ma Faʻalapotopotoga Fesoʻotaʻi i le faʻailoaina, faʻatulagaina ma le faʻalauteleina o mataupu faʻasaienisi faʻatasi. E aofia ai le paleniina o sao faʻapitoa, luʻitauina o faʻavae autu ma le faʻatulagaina o taumafaiga faʻasaienisi ma manaʻoga faʻalelalolagi fou, aemaise lava i le tulaga o le faʻasaoina ma le tausiga o paneta.
Na faʻamalosia e le Fono lana matafaioi i le faʻatulagaina ma le faʻatulagaina o le mataupu faʻavaomalo o saienisi e faʻalauiloa ai le felagolagomaʻi ma le galulue faʻatasi i matāʻupu eseese, itulagi ma matāʻupu faʻavae.
O taumafaiga e faʻatulaga le fuafuaga faʻavaomalo ua faʻateleina ona faʻaalia ai se le paleni faʻatulagaina: e ui o le tele o luʻitau faʻalelalolagi e faʻaagafesootai, o le faʻatupeina o suʻesuʻega ma faʻavae o faiga faʻavae e taʻitaʻia ai tali faʻavaomalo e tumau pea le le tutusa o faʻamatalaga e ala i saienisi lautele ma tagata lautele.
I le tali atu i ai, na faʻalauiloa ai e le ISC le Polokalame o Mataupu Tau Saienisi Lautele, e faʻamoemoe e faʻamalosia le matafaioi o saienisi lautele ma tagata soifua i faiga faʻavae faʻavaomalo o saienisi. E ala i se Vaega Faʻafoe o saienitisi lautele taʻimua ma se Fesoʻotaʻiga Faʻapitoa e tusa ma le 100 tagata suʻesuʻe ma faʻapitoa i itulagi ma matāʻupu, e saofagā ai sui auai i tomai, fausia ni fesoʻotaʻiga faʻavaomalo ma lagolagoina ni auala sili atu ona atoatoa i luʻitau faigata ma talanoaga e uiga i le faʻasaoina o le tamaoaiga.
E iai fo'i le sao o auala e fa'ailoa ai le fa'amuamua i le fa'atulagaina o nei mea e fa'amuamua. O le Stein Rokkan Prize fa'aletausaga e fa'ailoa ai le alualu i luma i su'esu'ega fa'atusatusa o le saienisi lautele. I le 2025, na fa'ailoa ai e le 'au fa'amasino ia Vincente Valentim mo lana tusi The Normalization of the Radical Right: A Norms Theory of Political Supply and Demand, ma fa'amatalaina ai o se fa'atulagaga fou mo su'esu'ega i faiga fa'apolokiki fa'a-taumatau.
O le auala e faʻamatalaina ma fuaina ai le alualu i luma ua leva ona avea ma mataupu e masani ona tupu i le lisi o mataupu faasaienisi faavaomalo. O faʻailoga masani e pei o le GDP, e masani ona faʻaaogaina e taʻitaʻia ai faiga faʻavae ma tupe teufaafaigaluega, ua faʻateleina ona vaʻaia e le lava e puʻeina ai tapulaʻa o le siosiomaga, le le tutusa o agafesootai ma le maufetuunaʻi i se taimi umi.
I lenei tulaga, o galuega fa'ata'ita'i i fua fa'atatau o le soifua manuia ua fesoasoani i le toe fa'atulagaina o finauga o lo'o fa'aauau pea. I le 2025, na auai le ISC ma ona Sui i talanoaga fa'avaomalo i fua fa'atatau o atina'e, aemaise lava tapula'a o fa'ailoga masani. O le lomiga fa'ata'ita'i E Faapefea Ona Tatou Fuaina le Soifua Manuia? Toe Mafaufau i le Faasinomaga o Atinae o Tagata sa suʻesuʻeina tapulaʻa faʻavae ma faʻametotia o fua faʻatatau o loʻo iai, e aofia ai lo latou gafatia faʻatapulaʻaina e faʻatino ai le faʻasaoina o le siosiomaga, le lē tutusa ma le maufetuunaʻi i se taimi umi.
O lenei galuega na faʻalauteleina ai talanoaga lautele e uiga i faiga faʻavae, e aofia ai le Fonotaga Lona Lua a le Lalolagi mo Atinaʻe Lautele na faia i Doha ia Novema 2025. I le Fonotaga Maualuga, na tuʻuina atu ai e le ISC se faʻamatalaga e fai ma sui o le Scientific and Technological Community Major Group, e faʻamamafa ai le manaʻomia o se tuʻufaʻatasiga malosi o le saienisi i totonu o fuafuaga tau atinaʻe lautele ma le galulue faʻatasi faʻavaomalo faifai pea.
I le taimi lava e tasi, na talimalo faatasi ai le Fono a le Malo Aufaatasi i se faatasiga faaopoopo ma le Polokalama Atinae a Malo Aufaatasi ma le Fono a le Atinae Suesuega ma le Fouga Fou a Qatar e taulai atu i auala eseese i le soifua manuia. O le sauniga na saofagā i le galuega a le Vaega o Tagata Tomai Maualuga a Malo Aufaatasi i tua atu o le GDP, ma faafaigofie ai fesuiaiga i le va o faalapotopotoga faavaomalo, faalapotopotoga suesue ma tagata faatino faiga faavae i luitau o metotia ma faatinoga o faiga faavae.
A o faʻateleina le lavelave o luʻitau faʻalelalolagi, ua faʻateleina foʻi le manino mai o tapulaʻa o taumafaiga faʻasaienisi vaeluaina. Ua faʻatupuina ai le naunau tele i auala e faʻatatau i misiona e faʻatulaga ai galuega faʻasaienisi faʻatasi ai ma sini faʻatasi.
I le 2025, o galuega i le saienisi e faʻatatau i misiona mo le atinaʻe gafataulimaina na siitia mai le mamanu faʻavae i le faʻatinoina faʻatasi ai ma le faʻalauiloaina o Misiona Faʻataʻitaʻi o le Saienisi mo le Faʻaauauina. O nei faʻataʻitaʻiga na faʻagaoioia ai faʻalapotopotoga faʻavaomalo e tuʻuina atu fofo faʻalotoifale ma faʻatino, faʻamamafa ai le mamanuina faʻatasi ma tagata faia tulafono ma paʻaga ma le faʻatoʻilaloina o le fevaevaeaʻiga i matāʻupu ma vaega.
O se laasaga taua i le faʻalauteleina o lenei faʻataʻitaʻiga o le galulue faʻatasi ma i latou o loʻo faʻatupeina. Ia Mati 2025, na faʻapotopotoina faʻatasi ai e le ISC se fonotaga i Pale ma le UNESCO e faʻaulutalaina Fa'agaoioia o le Saienisi Suiga mo le Atina'e Fa'aauau: O se Vala'au i Tagata Fa'atupeina o le Saienisi, e aumaia fa'atasi ai le au fa'atupeina ma sui o misiona fa'ata'ita'i e sefululua ua filifilia. Sa taula'i talanoaga i le fa'afetauiina o faiga fa'atupeina ma mana'oga o su'esu'ega fa'avae i misiona ma le fa'atalanoaina o fa'atapula'aga fa'atulagaina i le fa'atupeina o galuega fa'avaomalo.
I le 2025, na faamaonia ai le fuafuaga a le Science Missions for Sustainability e avea o se polokalame aloaia a le United Nations International Decade of Sciences for Sustainable Development, ma faailogaina ai lona gafatia o se auala e faatino ai sini tau le faatumauina o le lalolagi atoa.
Sa fa'atulaga fo'i e le ISC nei mataupu i totonu o talanoaga fa'avaomalo lautele mo le fa'atupeina o atina'e. I le Konafesi Fa'avaomalo lona fa i le Fa'atupeina o Atina'e, sa fesoasoani i finauga i le matafaioi a le saienisi i le fa'atupeina o atina'e. E ala i ni fa'amoemoega se lua na fa'atulagaina fa'atasi ma pa'aga e aofia ai le UNESCO, le Belmont Forum, le Joint Research Centre a le Komisi Europa ma le Matagaluega o Mataupu Tau Tamaoaiga ma Agafesootai a Malo Aufaatasi, sa su'esu'eina ai e le Fono fa'ata'ita'iga o le fa'atupeina, e aofia ai auala e fa'atautaia ai misiona, tupe fa'afefiloi ma le fa'amalosia o le galulue fa'atasi fa'avaomalo.
O loʻo faʻaauau pea ona faʻaalia e le pulega o le tau le taua o le saienisi ma luʻitau o le tuʻufaʻatasia lelei o ia mea i totonu o faiga faʻavae.
E ala i ona Sui Auai ma Faʻalapotopotoga Fesoʻotaʻi, sa saofagā le ISC i le faʻagasologa a Malo Aufaatasi e uiga i le tau i le COP30, faʻatasi ai ma le faʻamoemoe e faʻamalosia le matafaioi a le saienisi i feutanaiga ma le faʻatinoina o le tau.
E ala i le fa'apotopotoina fa'atasi o le Planetary Science Pavilion ma lona fa'atulagaina ma le auai i fa'atasiga fa'aopoopo, na fa'afaigofie ai e le Fono le fefa'asoaa'iga i le va o saienitisi, tagata faia tulafono ma tagata fa'atino. A'o le'i o'o i le COP30, na tu'uina atu ai e le ISC ma ana Fa'alapotopotoga Feso'ota'i se fa'amatalaga e vala'aulia ai le galulue fa'atasi fa'asaienisi fa'avaomalo ma le lagolago malosi mo faiga su'esu'e. O tagata tomai fa'apitoa, e aofia ai le ISC Fellows, sa faapotopotoina e lagolago nei taumafaiga.
O mea taua e faamuamua na aliaʻe mai nei fegalegaleaiga e aofia ai le faʻamalosia o faiga e mataʻituina ai, faʻalauteleina o suʻesuʻega faʻavaomalo, tuʻufaʻatasia o malamalamaga faʻalotoifale ma poto masani, faʻatalanoaina o faʻamatalaga sese ma le faʻaleleia atili o talanoaga i le va o faʻasaienisi ma faʻalapotopotoga faʻavae.
O le fa'atulagaina o mataupu fa'atino e fa'atulagaina fo'i e le auala e fa'agaoioia ai fa'alapotopotoga fa'asaienisi i tulaga eseese. I le aso 10 o Novema 2025, na fa'ailoga ai e le ISC le Aso o le Saienisi o le Lalolagi mo le Filemu ma le Atina'e i lalo o le autu Faatuatuaga, Suiga, ma Taeao: O le Saienisi Tatou te Manaomia mo le 2050.
Nai lo le faʻatulagaina o se faʻamoemoe autu e tasi, na faʻagaoioia e le Fono lana fesoʻotaʻiga i le lalolagi atoa, ma iʻu ai i le silia ma le 80 faʻamoemoe i le lalolagi atoa na taʻitaʻia e Sui Usufono, Fellows ma paaga.
O le Aso o se avanoa faaletausaga e toe faamautuina ai le matafaioi a le saienisi i le faalauteleina o le filemu, atinae gafataulimaina ma le soifua manuia o le sosaiete. O lona amataga e toe foi i tua i le Konafesi a le Lalolagi i le Saienisi i Budapest i le 1999, lea na faatulagaina faatasi e le UNESCO ma le ISC na muamua atu ia i latou, le Fono Faavaomalo mo Saienisi. Na faalauiloa aloaia e le UNESCO le Aso i le 2001, ma talu mai lena taimi ua uunaia ai taumafaiga ma polokalame faavaomalo e faatatau i le faamalosia o le saienisi o se faavae o le alualu i luma.
I tua atu o faiga faʻavae vave, o le lisi o mataupu faʻasaienisi faavaomalo ua faʻatulagaina atili e ala i faʻavae mo se taimi umi ua mamanuina e faʻamaopoopo ai suʻesuʻega i luga o se taimi umi.
O le Fono ma ona Sui Auai, e aofia ai le Komiti Faasaienisi i Suʻesuʻega i Antarctica ma le Komiti Faavaomalo o Saienisi i le Arctica, sa fesoasoani i galuega sauniuni mo le Tausaga Faavaomalo lona 5 o Polar, ma faamautinoa ai le vave faamaopoopoina o itu faasaienisi, lokisitika ma faiga faapolokiki. Sa faia taumafaiga e faafetaui ai nei taumafaiga ma polokalame e fesootai i ai, e pei o le Sefulu Tausaga o Galuega mo Saienisi Cryospheric (2025–2034), e faaitiitia ai le fevaevaeaʻiga ma faamalosia ai le tuufaatasia o saienisi lautele ma auala eseese.
O le faalauiloaina o le Aso o le Lalolagi mo Aisa ma le Sefulu Tausaga o Galuega mo Saienisi Cryospheric na faamamafaina ai le faanatinati o suesuega faamaopoopo i luga o le cryosphere i le tulaga o suiga o le tau. O le Sefulu Tausaga o Galuega, lea e lagolagoina e le ISC, e faamoemoe e faamalosia ai faiga e mataituina ai, faaleleia atili ai le gafatia e vavalo ai ma faailoa atu ai fuafuaga mo le faaitiitia ma le fetuunaiga i itulagi vaivai.
Na faalauiloa e le Fono Aoao a Malo Aufaatasi i le 2023, o le International Seventh of Sciences for Sustainable Development o loʻo taumafai e faʻalauiloa se auala faʻasaienisi faʻamaopoopo ma galulue faʻatasi e maua ai e le au faia tulafono ni auʻiliʻiliga ma faʻamaumauga faʻavae i faʻamaoniga e lagolago ai faiga faʻavae lelei ma aofia ai. O le ISC o loʻo avea ma sui o le Komiti Faʻafoe o le Sefulu Tausaga, ma o lana polokalame o le Science Missions for Sustainability ua faʻamaonia aloaia i lalo o le fuafuaga.
O loʻo faʻasoa atu e sui auai o le ISC le tomai i le tele o gaioiga. O le International Union of Pure and Applied Physics e taʻitaʻia le Earth–Humanity Coalition; o le InterPore, i le galulue faʻatasi ma le ISC ma isi Sui Auai, e faʻafanua le sao o faʻalapotopotoga faasaienisi i Sini Tau Atinaʻe Faʻaauau; o le International Union of Soil Sciences e taʻitaʻia le Decade of Soil Sciences 2025–2034; o le International Union of Forest Research Organizations e lolomiina Iloiloga o le Saienisi Faʻavae o Vaomatua; ma o le International Cartographic Association e gaosia le Atlas of Sustainability.
I le 2025, na faaauau ai pea e le ISC lana faiga faapaaga ma le Frontiers Research Foundation e lagolago ai le Frontiers Planet Prize, lea na faasilasila ai lana 2025 International Champions. O le Taui e aloaia ai saienitisi o latou suesuega e maua ai ni fofo e mafai ona faalauteleina i le lalolagi atoa e faatumauina ai tagata soifua i totonu o tuaoi o paneta. I le sao atu i le faiga o le filifilia ma le faamaoniga faasaienisi, e fesoasoani le ISC e faamautinoa le lautele o mataupu tau amio, eseesega faale-nofoaga ma le sa'o faasaienisi i le filifilia o ē manumalo.
Le fa'aleleia o faiga fa'asaienisi
O vaivaiga fa'atulagaina i le auala e fa'atulaga ai, iloiloina ma fa'atupeina ai le saienisi o lo'o fa'aauau pea ona fa'atapula'aina ai lona gafatia e tali atu ai ma le lelei i lu'itau fa'alelalolagi. I le 2025, na fa'alauteleina ai e le ISC se polokalame o galuega e fa'atatau i le toe fa'atulagaina o vaega autu o faiga fa'asaienisi, e aofia ai le lolomiina, iloiloga o su'esu'ega, suiga fa'atekinolosi ma le tu'ufa'atasia o tekinolosi fou.
E ala i lana Fonotaga i le Iloiloga o Lomiga ma Suesuega, na faaauau pea ona faapotopoto e le ISC tagata faatino i totonu o le faiga o suesuega e foia ai le le paleni o fausaga i le auala e faasalalauina ma iloiloina ai suesuega. O le Fonotaga e aumaia faatasi ai aoga, tagata e lagolagoina tupe, tagata lolomi ma tagata suesue e faamaopoopo ai suiga i le lolomiina ma le iloiloga o suesuega ma toe faatulaga ai fausaga faatosina i totonu o le faiga o suesuega i le lalolagi atoa.
I le 2025, na faavaeina ai se Vaega Faafoe e faafesootai ai le galuega a le Fono i le lolomiina ma le iloiloga o suesuega, e atagia ai le iloaina o loo pulea uma ia mea e lua e ni fausaga faatosina e felagolagoma’i. O faataitaiga o loo i ai nei, e masani ona faalagolago i faailoga bibliometric vaapiapi, o loo faaauau pea ona faaseseina ai mea e faamuamua i suesuega ma faaleagaina ai nisi o matā’upu, gagana ma itulagi. O loo i ai se manaoga faateleina mo faailoga e sili atu ona pu’eina ai le gaosiga o saienisi i le Lalolagi i Saute, suesuega i le va o matā’upu ma mataupu eseese, galuega faatasi ma sao o saienitisi i faiga faavae.
O se laasaga tāua o se mafutaga faaleaoaoga na faia i Pisa ia Oketopa 2025, lea na faatulagaina faatasi ma le Folafolaga i le Iloiloga o Suesuega, le Nofoaga Tutotonu mo Suʻesuʻega Saienisi ma Tekonolosi ma le Faatelevaveina o le Saienisi ma le Lomiga i le Biology. O le fonotaga na aumaia faatasi ai tagata tomai faapitoa faavaomalo ma taumafaiga tau toe fuataʻiga e faailoa ai vaega o le tuufaatasiga ma faamalosia ai le felagolagomai i taumafaiga o loo faagasolo.
E ala i lenei galuega, ua faʻalauiloa ai e le ISC se suiga agai i ni auala e sili atu ona manino, aofia ai tagata uma, ma e talafeagai mo le iloiloga o suʻesuʻega, faatasi ai ma le sili atu ona ogatasi i le va o le auala e maua ai, faʻasalalauina ai ma le iloaina o le malamalama.
Sa faaauau pea ona lauiloa le saienisi tatala o se vaega autu o faiga faasaienisi e sili atu ona tutusa ma aoga. Ua faateleina le malamalama i ai o se tulaga faatulagaina mo le auai, manino ma le galulue faatasi.
I le 2025, na faʻamaonia ai e le Komiti Fautua Faasaienisi a le Failautusi Aoao o Malo Aufaatasi se faʻamatalaga tāua e uiga i le saienisi tatala, ma faʻamalosia ai tautinoga faʻavaomalo i le mafai ona maua, manino ma le faʻasoaina o le malamalama. Sa talia ma le fiafia e le ISC lenei atinaʻe ma faʻaauau pea ona lolomiina lana tusi masani Aotelega o le Saienisi Tatala, o se faasologa o faʻamatalaga puʻupuʻu ua filifilia e siaki ma tuʻufaʻatasia ai atinaʻe faʻalelalolagi i le saienisi tatala. O loʻo tufatufa atu e ala i se nusipepa faʻapitoa ma lolomiina i luga o le upega tafaʻilagi a le ISC, o nei faʻamatalaga puʻupuʻu e fesoasoani i Sui Auai e faʻaauau pea ona logoina e uiga i faʻavae o faiga faʻavae o loʻo faʻagasolo pea, faiga sili ona lelei ma luʻitau o le faʻatinoina.
O lenei fegalegaleaiga e ogatasi ma le fuafuaga lautele o le toe fuataʻiga a le Fono. O le auai tutusa i le gaosiga o le malamalama, faiga o suʻesuʻega manino ma le faʻaleleia atili o le mafai ona maua o galuega faatino faasaienisi o tulaga taua ia mo faiga faasaienisi e mautu ma aofia ai tagata uma.
Sa fa'atulagaina fo'i e le Fono le webinar Puleaina o Lo Tatou Malamalama: Auala e lē faapisinisi mo le Lomiga Fa'asalalau e Matala i le taimi o le International Open Access Week ia Oketopa 2025. O le fa'amoemoe na fa'aalia ai auala lolomi e ta'ita'ia e le nu'u ma tagata atamamai, e aofia ai fa'avae fou e pei o le SciELO Aferika i Saute, Érudit ma le Royal Society Subscribe to Open initiative.
O le faʻatupulaʻia o le tuʻufaʻatasia o le atamai faʻapitoa (AI) i totonu o faiga suʻesuʻe o loʻo toe faʻatulagaina ai le auala e gaosia ai, faʻasalalauina, maua ma pulea ai le malamalama. I le taimi lava e tasi, o loʻo faʻaalia ai ma, i nisi tulaga, faʻateleina ai le le tutusa o loʻo iai nei i le va o itulagi ma faʻalapotopotoga.
I le 2025, o galuega au'ili'ili i luga o le AI i totonu o si'osi'omaga su'esu'e a le atunu'u na taula'i fa'apitoa i nei eseesega. O le au'ili'iliga fa'alauteleina o faiga fa'avae na fa'amamafaina ai eseesega i atina'e tetele, avanoa i fa'amatalaga ma le gafatia fa'atonutonu, aemaise lava le a'afia ai o atunu'u i le itu i Saute o le Lalolagi. O fa'ai'uga na fa'amamafaina ai le lamatiaga e ono fa'ateteleina ai le le tutusa o lo'o iai nei e suiga e fa'aosofia e le AI pe afai e le o fa'atasi ma le pulega e aofia ai ma taumafaiga e fa'aleleia atili ai le gafatia.
I le fa'aopoopoina o lenei galuega, na fa'alauiloa ai e le ISC se fa'asologa o fa'amatalaga fa'apitoa e uiga i le AI ua mamanuina e fa'aauupegaina ai fa'alapotopotoga fa'asaienisi ma tagata faia tulafono fa'avae i ni ta'iala e maua ma fa'avae i fa'amaoniga i luga o le tu'ufa'atasia o le AI. O nei taunu'uga fa'atasi e tu'uina ai le ISC o se fa'asinomaga mo ni auala paleni ma fa'amatalaina i le lalolagi atoa e fa'aaoga ai le AI i totonu o faiga fa'asaienisi.
Sa fa'apotopotoina fo'i e le ISC ni talanoaga e uiga i le a'afiaga o tekinolosi fou i le saienisi i le itu i Saute o le Lalolagi, ma fa'amamafa ai pe fa'apefea ona fa'ateleina le le tutusa o lo'o iai nei i atina'e tetele, fa'atupega ma pulega. Sa fa'amamafa mai ai o le fa'amaopoopoina fa'avaomalo, pulega e aofia ai ma tupe fa'afaigaluega faifai pea e taua tele ina ia mautinoa o nei tekinolosi e fa'amalosia ai, nai lo le fa'aleagaina, o le galulue fa'atasi fa'asaienisi i le lalolagi atoa.
E le gata i tekinolosi faapitoa, ae o le mafai e faalapotopotoga faasaienisi ona fetuutuunai i suiga faatekinolosi e tumau pea le le tutusa. O le tele o faalapotopotoga e feagai ma tapulaa e le gata i atinae faatekinolosi, ae faapea foi i tomai, faavae tau pulega ma le faasinomaga tau fuafuaga.
I le iloaina o le sauniuni o faʻalapotopotoga o se mea e manaʻomia muamua mo le suiga faʻatekinolosi lelei, na faʻalauiloa ai e le ISC le fuafuaga a le Digital Journeys e lagolago ai faʻalapotopotoga faʻasaienisi i le atinaʻeina o tomai faʻatekinolosi.
E fa'avae i luga o se su'esu'ega na faia muamua i Sui Auai o le ISC, na tu'uina atu ai e le polokalame ni a'oa'oga fa'apitoa ma ni tomai fa'aleleia i se vaega fa'ata'ita'i o Sui Auai i atunu'u e maualalo ma feololo tupe maua, fa'atasi ai ma le atina'eina o meafaigaluega ma fa'avae aoga. O galuega faatino na fa'alauiloa i le 2025 e aofia ai le Digital Maturity Compass, ta'iala i le fa'afanua o femalagaaiga a tagata fa'aoga ma se meafaigaluega mo fuafuaga o konafesi ua mamanuina e fesoasoani ai i fa'alapotopotoga e fa'aaoga lelei tekinolosi fa'atekinolosi.
Saienisi mo faiga faavae a le lalolagi
O le tuʻufaʻatasia o faʻamaoniga faasaienisi i faiga faʻavae faʻalelalolagi e tumau pea le le tutusa, ua faʻatulagaina e le vaeluaina o faʻalapotopotoga ma le eseese o tulaga o avanoa i tomai faʻapitoa. I totonu o lenei tulaga, o le matafaioi a tagata fai vaega e mafai ona faʻafesoʻotaʻi nuʻu faasaienisi ma faiga faia faʻaiuga ua faʻateleina le taua.
I le tele o faiga, sa galulue ai le ISC ma ona Sui Auai i totonu o lenei vaega, ma taulaʻi i le faʻamalosia o fesoʻotaʻiga faʻalapotopotoga, gaosia o galuega faatino e talafeagai ma faiga faʻavae ma faʻafaigofieina le mauaina o tomai faʻasaienisi i faiga faʻavae taua i le lalolagi atoa ina ia faʻamatalaina ai faiga faʻavae i se auala e sili atu ona tutusa ma lelei.
Sa faatumauina pea e le ISC se tulaga malosi i luga o fausaga tetele a Malo Aufaatasi, ma galulue e siitia mai le sao faasaienisi faafuasei agai atu i le auai e sili atu ona faatulagaina ma tumau. E ala i taunuuga faatulagaina, faiga faapaaga faale-faalapotopotoga ma le auai tuusao ma i latou e faia tulafono faavae, sa sailia e le Fono e faʻaofi le saienisi i se tulaga sili atu ona tutusa i totonu o faiga faavae lautele.
I le Fonotaga a Malo Aufaatasi mo Saienisi, Tekonolosi ma Fouga Fou i le 2025, na fa’alauiloa ai e le Fono ni talanoaga i le auala e mafai ai e le saienisi ona fa’amatalaina lelei ai finauga fa’avae fa’alelalolagi, ma fa’amamafa ai le toe fuata’iga fa’ale-fa’avae, su’esu’ega fa’avae i misiona ma le auai fa’atasi. Na finau le ISC e tatau ona sili atu le sao fa’asaienisi nai lo feutagaiga fa’apitoa i nisi taimi agai atu i le auai fa’atulagaina ma fa’aauau pea i totonu o faiga fa’avae e tele itu.
I le 2025 High-Level Political Forum (HLPF), na valaaulia ai e le ISC saienitisi e auai i talanoaga e tele vaega e aafia ai i le alualu i luma agai i le 2030 Agenda i lana matafaioi o le taitaifono faatasi o le Scientific and Technological Community Major Group. Na lolomiina e le Fono Lima Tausaga e Fa'asa'o ai le Kosi, iloiloina o le ala o taumafaiga tau atinae gafataulimaina ma faailoa mai auala faavae i faamaoniga mo le faatelevaveina. O le Aso o le Saienisi i le HLPF na saunia ai se faavae mo ni vaaiga faasaienisi tuufaatasi ma faailoa mai ai ni eseesega tumau i le va o le naunautaiga ma le faatinoga. I le taimi o le Fonotaga, na galulue faatasi ai foi le ISC ma le fuafuaga a le Matagaluega o Fesootaiga Lautele a Malo Aufaatasi mo le Global Higher Education Symposium, e suʻesuʻeina ai le matafaioi o aoaoga maualuluga i le foia o luitau faalelalolagi ma faamalosia ai le sao o le saienisi ma le malamalama i le sosaiete.
O nei taumafaiga na fa'aopoopoina i ai le feso'ota'iga fa'ava-o-malo tu'usa'o. I le tausaga atoa, o le ta'ita'iga a le ISC, e aofia ai le Peresetene filifilia ma sui o le Komiti Fa'afoe, na faia pe tusa ma le 25 fonotaga fa'ava-o-malo i Niu Ioka ma sui sinia o Misiona Tumau, fa'alapotopotoga a Malo Aufaatasi ma fa'alapotopotoga pa'aga. O talanoaga na aofia ai sui mai Iapani, Peleseuma, Initia, Jamaica, Tuvalu, Netherlands, Aferika i Saute, Falani, Kanata ma le Iuni a Europa, fa'apea fo'i ma fa'alapotopotoga e aofia ai le Iunivesite o Malo Aufaatasi, Matagaluega o Mataupu Tau Tamaoaiga ma Agafesootai a Malo Aufaatasi, UNESCO, le Scholar Rescue Fund ma Scholars at Risk. O nei feso'ota'iga na fa'amalosia ai sootaga ma Malo Auai ma pa'aga fa'alapotopotoga, lagolagoina le ogatasi ma faiga fa'avae a Malo Aufaatasi ma fa'amalosia ai le tulaga o le ISC o se tagata e fa'atuatuaina i le feso'ota'iga fa'asaienisi ma faiga fa'avae.
I se tulaga faʻalapotopotoga, o le sainia o se Memorandum of Understanding i le va o le ISC ma le Ofisa o Malo Aufaatasi mo le Faʻaitiitia o Lamatiaga Faʻafuaseʻi ua faʻamalosia ai le galulue faʻatasi i le saienisi o lamatiaga faʻafuaseʻi ma le malamalama i tulaga lamatia.
O le auai o sui auai sa tumau pea le taua i lenei galuega. I faiga uma a Malo Aufaatasi, na faʻaaogaina e le ISC ona Sui Auai e faʻailoa ma faʻagaoioia tomai faʻapitoa, atiaʻe ni sao e talafeagai ma faiga faʻavae ma ia mautinoa o loʻo atagia mai e sao se faʻavae lautele o mataupu faʻaleaʻoaʻoga, faʻaitulagi ma faʻalapotopotoga. Sa saofaga sui auai e ala i tofiga faʻapitoa, vaega faufautua, suʻesuʻega, feutagaiga, suʻesuʻega o mataupu ma le auai i sui usufono ma mea na tutupu. E aofia ai tofiga i le vasa, palasitika, Feagaiga o Auupega Faʻaola ma le Hazard Information Profiles; saofaga mai le silia ma le 30 Sui Auai i le faiga o suʻesuʻega o mataupu a le HLPF i le 2025; auai o le silia ma le 130 faʻalapotopotoga a Sui Auai i le faʻafanua o gaioiga faʻasaienisi-faufautua; ma le auai i suʻesuʻega i luga o mea e faʻamuamua i le saienisi ma manaʻoga o le gafatia o le saienisi-faiga faʻavae. O lenei mea na faʻamautinoa ai o le galuega faʻavae a le Fono sa tumau pea le mautu i le malamalama ma mea e faʻamuamua i ona sui auai.
O le faʻalauiloaina o faiga faʻavae e faʻalagolago foʻi i le avanoa i fausaga faufautua i tulaga aupito maualuga.
I le avea ai ma se sui o le malamalama i le fesoʻotaʻiga a le Komiti Fautua Faasaienisi a Malo Aufaatasi (SAB), sa faaauau pea ona saofaga le ISC i le galuega a le Komiti Faatino ma faamalosia lona sootaga ma le faalapotopotoga faasaienisi i le lalolagi atoa. Sa lagolagoina e le Fono le faagasologa o le faatulagaina o mataupu, faailoa mai tagata tomai faapitoa mai ona sui auai e saofaga i laulau faataamilo ma otootoga a le SAB, ma taumafaiga alualu i luma e suʻesuʻe ai le tafailagi e ala i se suʻesuʻega faavaomalo i atinae faasaienisi ma tekinolosi e faamuamua e manaomia ai le gauai atu o Malo Aufaatasi. Sa taitaia foi le sauniuniga o se faamatalaga i luga o le saienisi tatala na faalauiloa ina ua maeʻa le malologa a le SAB i le 2025, lea na auai ai le Peresetene filifilia o le ISC.
I lenei tulaga, na talia ma le fiafia e le Fono se savali mai ia António Guterres e toe faamautuina ai le taua o fautuaga faasaienisi tutoatasi i totonu o le faiga a Malo Aufaatasi:
“O le Fono Faavaomalo o Saienisi o se alalaupapa taua tele i le va o le saienisi ma le faiga faavae, e fesoʻotaʻi ai tagata suʻesuʻe i le galuega a i latou e faia faaiuga faavaomalo.”
E le gata i le mauaina o tomai faapitoa, o le aoga o fegalegaleaiga faasaienisi ma faiga faavae e faalagolago lea i le faigofie ona faaaogaina ma le talafeagai o manatu faasaienisi.
Mo le faʻamalosia o le mafai e faiga faʻavae ona foʻia luʻitau faigata ma le umi, na lolomiina faʻatasi ai e le ISC Mafaufauga i Lumana'i ma Fuafuaga Va'ai Fa'atino: Malamalamaga mai le Global South faatasi ai ma le United Nations Futures Lab/Global Hub. E fa'aaoga ai su'esu'ega o mataupu e 14 mai itulagi ma vaega eseese, na su'esu'eina ai e le lipoti le fa'aogaina o auala e va'ava'ai mamao ai e fa'ailoa ai le faia o fa'ai'uga i vaega e aofia ai le tete'e atu i le tau, faiga o mea'ai, pulega fa'atekinolosi ma le puipuiga lautele.
O le lomiga na faʻamamafaina ai le tele o auala, e aofia ai le suʻesuʻeina o le horizon, atinaʻeina o tulaga ma auala e auai ai, ma faʻailoa mai ai vaega e valu o aafiaga, mai le faʻafouga o faiga faʻavae ma suiga faʻalapotopotoga i le tuʻufaʻatasia o le malamalama o tagatanuʻu ma le lotoifale. I le faʻalauiloaina o aafiaga mai le Lalolagi i Saute, na faʻatalanoaina ai e le lipoti le le paleni faifai pea i talanoaga e vaʻaia ai le lumanaʻi i le lalolagi atoa ma faʻaalia ai le taua o auala e faʻapitoa i le tulaga, e aofia ai ma faʻatino. Na fautuaina ai foʻi fautuaga e faʻamalosia ai le faʻaaogaina o le vaʻaia mamao i le faia o faiga faʻavae ma lagolagoina ai faiga faʻavae e sili atu ona faʻamoemoeina ma mautu.
O le Konafesi a Malo Aufaatasi i le Vasa i le 2025 (UNOC-3) na maua ai se avanoa e faʻaaoga ai le auai i faiga faʻavae faʻasaienisi i se faʻavae autu taua. Na saofagā le ISC e ala i faʻamatalaga faʻasaienisi, taunuʻuga faʻavae ma le auai faʻapitoa ma i latou e faia faiga faʻavae ma le aufaasālalau.
Sa lagolagoina lenei galuega e le Vaega o Tagata Tomai Faapitoa a le ISC i Vasa, na faavaeina e ala i tofiga mo Sui Auai ma fesoʻotaʻiga ma aumaia faatasi ai tomai mai le saienisi o le sami, saienisi o le tau, saienisi lautele ma suʻesuʻega tau le gafataulimaina i itulagi eseese.
A o le’i amataina le Konafesi, na tu’uina atu ai e le Fono se fa’amatalaga fa’asaienisi e fa’amatala ai mea e fa’amuamua mo le fa’asaoina o le sami, ma fa’amamafa ai su’esu’ega fa’avaomalo fa’atasi, pulega fa’avae i luga o le si’osi’omaga ma le avanoa tutusa i le malamalama i le sami. O se fa’amatalaga fa’avae o lo’o fa’atasi ai ma le faiga fa’avae na fa’aliliuina ai taunu’uga fa’asaienisi i ni fautuaga e mafai ona fa’atino mo malo ma i latou e a’afia ai. E ala i se fa’asologa o sao fa’apitoa, na fa’amamafaina ai e le ISC le mana’omia ona fa’aitiitia le va o gaioiga e ala i le pulega o le sami e aofia ai ma fa’avae i luga o le saienisi, toe mafaufau i fa’ata’ita’iga o le fa’atupeina o saienisi o le sami ma le fa’amaopoopoina, ma ia mautinoa o fa’avae o pulega e tutusa ma fa’atusalia i le lalolagi atoa.
I le Konafesi, na lagolagoina ai e le ISC se auvaa o saienitisi e 40 ma faafaigofieina le mauaina o tomai faapitoa mai lana fesoʻotaʻiga atoa e ala i le atinaʻeina ma le faʻasalalauina o se lisi o tagata tomai faapitoa i le sami e tele vaega eseese. O le tele o le auai o le aufaasālalau, e aofia ai se faʻatalatalanoaga faʻasalalau na faʻatulagaina faʻatasi ma le Science Media Centre, na maua ai avanoa mo faʻatalanoaga faʻapitoa ma le lipotia i faʻasalalauga tetele faʻavaomalo, e aofia ai O le Times ma le BBC.
Sa faaauau pea ona auai le ISC i feutanaiga agai i se Feagaiga Faavaomalo o Palasitika, ma saofagā i ni manatu faasaienisi e ala i faʻamatalaga, auʻiliʻiliga ma le lagolagoina. O lana vaega faʻapitoa tuuto, na faʻavaeina e ala i tofiga mai Sui Auai, na aumaia faʻatasi ai tomai faʻapitoa eseese mai le vaega atoa o le ISC, e aofia ai tagata tomai faʻapitoa e fesoʻotaʻi ma le Global Young Academy, le Komiti Faʻasaienisi i Suʻesuʻega o le Vasa, le Komiti Faʻasaienisi i Suʻesuʻega Antarctic ma le International Union of Pure and Applied Chemistry.
I le maeʻa ai o ni taunuuga le fiafia o le taamilosaga lona lima o feutanaiga (INC-5), na toe taʻua ai e le Fono le manaʻomia o ni tautinoga faʻaletulafono ma faʻavae i le saienisi e faʻatalanoaina ai le olaga atoa o palasitika. Na lolomiina foʻi e le vaega o tagata atamamai se faʻamatalaga i le Natura Gafataulimaina o le finau e faapea o le aoga o se feagaiga i le lumanai o le a faalagolago i le faʻatinoina o taʻiala faasaienisi tutoatasi ma faʻavae i faʻamaoniga i lona mamanuina ma le faʻatinoina.
E faʻalagolago foʻi le fegalegaleaiga o le saienisi ma le faiga faʻavae i faʻamatalaga faʻapitoa faʻatasi e mafai ai ona faʻamaopoopoina le va o faʻalapotopotoga ma vaega.
O Fa'amatalaga Fa'amatalaga Lamatia Fa'afouina (HIPs) e tu'uina atu ai fa'amatalaga ma fa'amatalaga fa'asaienisi ua fa'amautuina ma fa'amaonia o lamatiaga e talafeagai ma le fa'aitiitia o lamatiaga fa'afuase'i. I le fa'amalosia o le feso'ota'iga i le va o le malamalama fa'asaienisi ma fa'avae o faiga fa'avae, e lagolagoina ai e le HIPs se auala e tele-lamatiaga e taua mo faiga lapatai vave, fuafuaga fa'afuase'i ma le tete'e atu i fa'alavelave fa'afuase'i.
O le toe teuteuga o le 2025 na aumaia faatasi ai sao mai le faiga atoa a Malo Aufaatasi, le vaega tumaoti ma le vaega faasaienisi, e aofia ai Sui Auai o le ISC ma Faalapotopotoga Soofaatasi e pei o le Integrated Research on Disaster Risk Programme, IUPAC, le International Union of Soil Sciences, le Scientific Committee on Problems of the Environment, le Committee on Space Research, le International Union of Geodesy and Geophysics, le International Statistical Institute ma le Global Land Programme. E silia ma le 200 tagata tomai faapitoa na saofaga tuusaʻo i le toe teuteuga ma e silia ma le 100 tagata faaaoga ma tagata iloilo na auai i suega ma faaleleia.
O le UNDRR–ISC HIPs ua toe teuteuina na faʻalauiloaina i le Global Platform for Disaster Risk Reduction i Geneva ia Iuni 2025. Ua faʻaaogaina nei i faiga faʻavaomalo tetele, e aofia ai le UNDRR Disaster Loss and Damages Tracking and Analysis System ma le Global Disaster-Related Statistics Framework, lea na faʻamaonia e le United Nations Statistical Commission ia Mati 2026.
Sa feagai foʻi le ISC ma luʻitau fou o le puipuiga e ala i lana galuega i le Biological Weapons Convention (BWC), ma suʻesuʻeina pe faʻapefea ona mafai e faʻavae o pulega ona faʻafetaui ma atinaʻe vave i le biotechnology. E ala i lomiga ma talanoaga faʻasaienisi-faʻavae faʻasamasamanoa ma tagata o malo, na suʻesuʻeina ai e le Fono aʻoaʻoga o le alualu i luma faʻasaienisi ma tekonolosi mo le pulega o le puipuiga i le lalolagi atoa.
O lenei galuega na faʻamatalaina e se vaega o tagata tomai faapitoa e aofia ai tagata tomai faapitoa na filifilia e ala i le fesoʻotaʻiga a le ISC, e aofia ai tagata tomai faapitoa e fesoʻotaʻi ma faʻalapotopotoga e pei o le National Research Council of the Philippines, le Academy of Scientific Research and Technology, le Indian National Science Academy, le Islamic World Academy of Sciences ma le Global Young Academy. Na faʻamamafa e le ISC le taua o le faʻamalosia o auala faufautua faasaienisi i totonu o le faʻavae o le BWC e faʻamautinoa ai o loʻo ogatasi tali faʻavae ma suiga faʻatekonolosi ma lagolagoina le avanoa tutusa i faʻamatalaga faasaienisi i le lalolagi atoa.
I le iloaina o le fegalegaleaiga lelei o le faasaienisi ma le faiga faavae e faalagolago i le gafatia e pei lava o fausaga faale-faalapotopotoga, o le ISC, i le faiga faapaaga ma le International Network for Governmental Science Advice, na faalautele ai le atinaeina o se polokalame faaleaoaoga i fautuaga faasaienisi i faiga faavae.
O le polokalame na faʻamatalaina e le auai tele o Sui Usufono. O se suʻesuʻega o manaʻoga i le 2024 i le fesoʻotaʻiga a le ISC na faʻaalia ai le manaʻoga malosi mo le tele o le gafatia o tagata taʻitoʻatasi ma faʻalapotopotoga i fautuaga faʻasaienisi, aemaise lava i tulaga faʻaleatunuu. I le 2025, na faʻaopoopoina lenei mea i se faʻafanua o gaioiga faʻasaienisi ma punaoa ma faiga faʻavae i le silia ma le 130 faʻalapotopotoga a Sui Usufono, o se mafutaga faaleaoaoga faapitoa i le taimi o le Muscat Global Knowledge Dialogue ma le Fonotaga Aoao Lona Tolu, ma le faʻavaeina o se Vaega Fautua a Sui Usufono a le ISC–INGSA e taʻitaʻia ai anotusi, talafeagai ma le faʻatinoina o le polokalame.
Fa'asaienisi tipiloma
I le 2025, na faʻamalosia ai e le ISC lana auai i faiga faʻasaienisi o se auala aoga mo le galulue faʻatasi faʻavaomalo ma se malosiaga faʻamautu i se tulaga o feeseeseaiga faʻa-geopolitical. O lana auala na taulaʻi i le faʻatumauina o auala tatala mo le galulue faʻatasi faʻasaienisi, faʻamalosia o fesoʻotaʻiga i le va o faʻalapotopotoga faʻasaienisi ma faʻalapotopotoga faʻava-o-malo ma lagolagoina le auai tutusa i faiga faʻavae faʻasaienisi i le lalolagi atoa.
A o faʻateteleina fevaevaeaʻiga faʻa-geopoliticals, ua toe faʻafouina le taua o le saienisi o se ituaiga o fegalegaleaiga faʻavaomalo. O le galulue faʻatasi faʻasaienisi e ofoina atu ai se tasi o nai avanoa e mafai ai ona faʻaauau pea talanoaga i luga o tuaoi faʻapolokiki.
Sa saofagā le ISC i talanoaga maualuluga i le tulaga o le lalolagi o faiga fa'asaienisi, e aofia ai le auai i le Talanoaga a Minisita o le Lalolagi a le UNESCO, lea na iloga ai le faiga fa'asaienisi. E ala i fa'amatalaga fa'avae ma fonotaga, na fa'amamafaina ai e le Fono le mana'omia ona fa'amalosia sootaga i le va o nu'u fa'asaienisi ma tagata fa'atino fa'ava-o-malo, aemaise lava i taimi o fegalegaleaiga fa'ava-o-malo faigata.
Na valaau faalauaitele le Peresetene o le ISC mo le faamalosia o faiga faapolokiki faasaienisi, ma faamamafaina ai e tatau ona tumau pea le tatala ma le puipuia o le galulue faatasi faasaienisi tusa lava pe faigata sootaga faaupufai. Na finau le Fono e faapea, o le fesuiaiga faasaienisi faifai pea e lagolagoina ai le fausiaina o le filemu, faaitiitia ai le le malamalama ma saofagā i faiga faavaomalo e faavae i faamaoniga.
I le faʻalauiloaina o lana faʻatonuga faʻataʻatitia, na faʻalauiloa ai e le ISC se suʻesuʻega faʻavaomalo i luga o faiga faʻasaienisi, ma aoina mai ai manatu mai Sui Auai ma paʻaga i mea e faʻamuamua, va ma manaʻoga fou. O loʻo faʻaaogaina nei faʻaiʻuga e faʻatulaga ai polokalame i le lumanaʻi, faʻatasi ai ma se taulaʻiga i auala lagolago faʻapitoa ma le faʻamaopoopoina malosi i itulagi ma matāʻupu eseese.
E le gata i le lagolago lautele, o taumafaiga i le 2025 na taulaʻi i le malamalama atili i le auala e faʻatino ai faiga faʻasaienisi i itulagi eseese ma mea o loʻo i ai pea ni eseesega.
I le Science Forum i Aferika i Saute, sa saofagā le ISC i se faasologa o talanoaga maualuluga e uiga i faiga faasaienisi e aofia ai ma saunia mo le lumanai, faatasi ai ma se taulaiga faapitoa i faiga faatemokalasi faasaienisi. O se tasi o sao autu a le Fono o le sauniga Saienisi o se Fau Ala: O le Matafaioi a le Fa'asaienisi i le Fa'alauiloaina o le Galulue Fa'atasi i le Lalolagi Atoa i Lu'itau Fa'atasi. Na iloiloina e le sauniga le auala o loʻo faʻagasolo ai le faiga faʻava-o-malo faʻasaienisi i se tulaga o feeseeseaiga faʻava-o-malo, faʻalavelave faʻatekonolosi ma le le tutusa o avanoa i le saienisi.
Na aumaia faatasi ai ni manatu mai Aferika ma tua atu e suʻesuʻe ai pe faʻapefea ona faʻaauau pea ona galue le saienisi o se mea lelei mo le lautele i le lalolagi atoa ma le auala e mafai ai e faʻalapotopotoga faasaienisi e le o ni malo ona lagolagoina le galulue faʻatasi faʻavaomalo e sili atu le tutusa.
Sa fa'atautaia fo'i e le ISC se sauniga e uiga i tekinolosi fou ma auai i ni vaega fa'apa'aga e ta'ita'ia e pa'aga i mataupu tau faiga fa'asaienisi ma le lagolago mo tagata su'esu'e Aferika o lo'o amata galuega. I nei fegalegaleaiga, na fa'alauteleina ai e le Fono le fa'amuamua e feso'ota'i ma le avanoa tutusa i le saienisi, fa'afouga fa'atino ma le fa'amalosia o le galulue fa'atasi fa'avaomalo, a'o tu'uina atu ni malamalamaga mai ana feutagaiga fa'avaomalo i talanoaga fa'aitulagi ma fa'avaomalo o lo'o fa'aauau pea.
I le iloaina o le eseesega faifai pea i le gafatia o faiga faʻasaienisi, aemaise lava i itulagi maualalo ma feololo tupe maua, sa lagolagoina ai e le ISC taumafaiga faʻapitoa mo le fausiaina o le gafatia.
Sa saofagā le Fono i taumafaiga e faʻatatau i le faʻamalosia o le tomai faʻapitoa i le saienisi, tekinolosi ma le fouga (STI) i totonu o misiona a Aferika i Malo Aufaatasi. E ala i le auai faʻapitoa ma talanoaga, sa lagolagoina ai taumafaiga e faʻaleleia atili ai le mafai o misiona faʻava-o-malo e auai lelei i feutanaiga e fesoʻotaʻi ma le saienisi ma talanoaga faʻavae.
Sa fa'aaogaina fo'i e le ISC lona i ai i Niu Ioka e galulue fa'atasi ai ma le Coalition on STI for Africa's Development, lea e taitaia e Morocco ma le Matagaluega o Mataupu Tau Tamaoaiga ma Agafesootai a Malo Aufaatasi, e tu'uina atu ai se mafutaga fa'alea'oa'oga e fa'aleleia atili ai le gafatia mo sui o malo. Na su'esu'eina e le mafutaga fa'alea'oa'oga le matafaioi a le saienisi i atina'e ma fa'amamafaina ai sao taua o saienitisi ma sui o malo i le fa'alauiloaina o le galulue fa'atasi fa'ava-o-malo ma le faia o fa'ai'uga fa'avae i lu'itau fa'alelalolagi fa'atasi.
auai faaitulagi
I le 2025, na faʻamalosia ai e le ISC lana auai faʻaitulagi e faʻamautinoa ai se i ai faʻaitulagi e sili atu ona atoatoa, faʻafesoʻotaʻi lelei nuʻu faʻasaienisi i le lotoifale ma faiga faʻavaomalo ma faʻamautinoa o faiga faʻasaienisi e sili atu ona faʻatusalia ma tali atu i tulaga eseese. I itulagi uma, o le taulaʻiga autu o le faʻamautuina lea o le i ai o faʻalapotopotoga, lagolagoina le atinaʻeina o gafatia ma faʻamalosia fesoʻotaʻiga faʻasaienisi ma faiga faʻavae.
O le ISC Regional Focal Point mo Amerika Latina ma le Karepiane (ISC RFP–LAC) na ulufale atu i se vaega o le faʻamautuina o faʻalapotopotoga i le 2025, ma faʻalauteleina ai lana matafaioi e faʻamalosia ai faiga faʻasaienisi faʻaitulagi ma ia mautinoa o loʻo tuʻufaʻatasia manatu o Amerika Latina ma le Karepiane i faiga faʻavae faʻalelalolagi. I lalo o le taitaiga fou ma le taʻitaʻiga a le Regional Action Plan (2025–2028) na lagolagoina e sui auai, na suia ai le ISC RFP–LAC agai atu i se faʻataʻitaʻiga pulega e sili atu ona auai, ma faʻatinoina ai komiti faʻapitoa e fa e faʻatino ai gaioiga faʻaitulagi.
O se poutū autū o le galuega a le RFP–LAC o le faʻatulagaina lea o fesoʻotaʻiga faʻasaienisi ma faiga faʻavae. E ala i se polokalame faʻataʻitaʻi faʻasaienisi ma fautuaga faʻatasi ma ParlAmericas, na saofagā ai le RFP–LAC i faʻamaoniga faʻapitoa ma le vaʻaiga mamao faʻataʻatitia i le 35 fono faitulafono a le atunuʻu. O le fuafuaga na faʻatuina ai se Lisi Faʻaitulagi o Tagata Tomai Faapitoa e faʻafesoʻotaʻi ai sui o le palemene ma fautuaga faʻasaienisi eseese. I le lagolagoina e le lagolago malosi a le au auai, o le polokalame e maua ai se faʻavae faʻamaoniga mo se faiga tumau faʻaitulagi mo fautuaga faʻasaienisi.
O polokalame autū fo'i na fa'atalanoaina ai atina'e ma le va o le malamalama. O le A'oga Muamua a le Caribbean Crystallography i Jamaica na lagolagoina ai le 26 tagata su'esu'e fa'aitulagi ma ta'ita'ia ai le fa'avaeina o le Komiti Fa'aitulagi a le Caribbean mo Crystallography, ma fa'amalosia ai le gafatia fa'asaienisi i totonu o le vaega o le itulagi. O le fa'alauiloaina o le LAC Knowledge-Sharing Series na fausia ai se fa'avae fa'aauau pea ona a'oa'oina e tagata e aofia ai amioga fa'ale-AI, auala e fa'aitiitia ai le fa'aaogaina o le kaponi ma fuafuaga e fa'atalanoa ai le fa'aitiitia o le atamai, fa'aopoopo i ai le fesoasoani ma a'oa'oga na tu'uina atu fa'atasi ma pa'aga fa'aitulagi.
Na faʻalauteleina atili e le RFP–LAC lana matafaioi i totonu o faʻavae faʻasaienisi faʻavaomalo ma faʻavae faʻavaomalo. O sao i le Faʻalapotopotoga mo le Galulue Faʻatasi ma Atinaʻe Fautuaga i luga o Biotechnologies Emerging ma le Asia-Pacific Economic Cooperation Open Science Alliance na fesoasoani e faʻamautinoa o tulaga faʻavaomalo e sili atu ona atagia mai ai mea moni o le Lalolagi i Saute.
Na faʻamalosia foʻi e le RFP–LAC lana matafaioi i le lagolagoina o le faʻalapotopotoga faasaienisi. O lana Faiga Faʻavae Faʻasaienisi ma le Komiti o le Saolotoga ma le Tiutetauave i le Saienisi na lagolagoina le saolotoga faʻaleaʻoaʻoga e tali atu ai i luʻitau faʻaitulagi ma faʻamalosia le lotogatasi faʻasaienisi mo sui auai o le Caribbean Academy of Sciences ua aʻafia i faʻalavelave faʻale-siosiomaga. O nei atinaʻe o loʻo atagia mai ai le tuputupu aʻe pea o le RFP–LAC o se faʻavae mo le galulue faʻatasi faʻasaienisi.
I le 2025, na faʻamalosia atili ai e le ISC lona auai i Asia ma le Pasefika. Na tofia se sui sinia o le saienisi e taʻitaʻia le Regional Focal Point mo Asia ma le Pasefika (RFP–AP), ma faʻamalosia ai le tautinoga a le Fono i le faiga faʻasaienisi, auai faʻaitulagi ma le faʻamalosia atili o le galulue faʻatasi i le va o Sui Usufono i le itulagi atoa. O lenei faʻalauteleina e atagia mai ai se taumafaiga sili atu ona faʻatulagaina e lagolago ai mea e faʻamuamua i le itulagi i totonu o talanoaga faʻasaienisi-faʻavae i le lalolagi atoa.
Na faʻalauteleina e le RFP–AP lana sini o le faʻalauiloaina o vaaiga i Saute o le Lalolagi ma faʻamalosia le gafatia faʻasaienisi e ala i faiga faʻapaʻaga faʻapitoa ma taumafaiga e faʻaleleia atili ai le gafatia. O mafutaga faaleaoaoga e aofia ai amioga tau suʻesuʻega, fesoʻotaʻiga i le tau, taʻitaʻiga a tamaʻitaʻi i le saienisi, pulega o otaota, aʻoaʻoga faʻasaienisi ma palasitika gafataulimaina na aofia ai le silia ma le 1,000 tagata auai i Asia i Saute, Asia i Sautesasaʻe ma le Pasefika. O nei gaioiga na maua ai ni taunuʻuga aoga e aofia ai fautuaga faʻavae, meafaigaluega ma fesoʻotaʻiga faʻapolofesa. O se faʻaaliga tele o faiga faʻava-o-malo faʻasaienisi a le ASEAN na faʻaleleia atili ai foʻi le gafatia faʻaitulagi ma fautuaina ai le faʻavaeina o se Nofoaga Tutotonu mo Faiga Faʻava-o-malo Faʻasaienisi a le ASEAN.
E tele polokalame tāua na faagasolo i le tausaga:
O le tele o fesoʻotaʻiga faʻava-o-malo ma faʻalapotopotoga na faʻamalosia atili ai faiga faʻapaʻaga ma malo, faʻalapotopotoga eseese ma fesoʻotaʻiga faʻaitulagi. O nei gaioiga faʻatasi o loʻo faʻaalia ai le sao tuputupu aʻe o le RFP-AP i le faʻamalosia o faiga faʻasaienisi, lagolagoina o le auai i faiga faʻavae ma le faʻaleleia atili o le galulue faʻatasi faʻaitulagi.
Ia Ianuari 2025, na sainia ai e le ISC ma le Matagaluega o Aʻoaʻoga Maualuga, Suʻesuʻega ma Fouga Fou a Oman se tusi o le faʻamoemoe e faʻatuina ai se Nofoaga Autu mo le ISC i Sasaʻe Tutotonu ma Aferika i Matu (MENA). O le faʻamoemoega o lenei fuafuaga e faʻamalosia le galulue faʻatasi i le saienisi, tekinolosi ma fouga fou, faʻafaigofie le fesuiaʻiga o suʻesuʻega faavaomalo ma faʻalauiloa talanoaga i le va o itulagi i luʻitau o le lalolagi.
Sa sainia le maliliega i le taimi o le Muscat Global Knowledge Dialogue i lalo o le lagolago a Lana Afioga Sayyid Asaad bin Tariq Al Said, Sui Palemia mo Sootaga Faavaomalo ma Mataupu Tau Galulue Faatasi ma le Sui o Lana Afioga le Sultan. O le Focal Point ua fuafuaina, ua faamoemoe e amata faagaoioia i le 2026, ua faamoemoe e saunia ai se faavae mo le galulue faatasi faaitulagi, lotogatasi faasaienisi ma le malosi o le auai o le itulagi MENA i le faasaienisi faavaomalo.
Ia Oketopa 2025, ina ua maeʻa le Fonotaga Faufautua i Faamuamua o Saienisi ma le ISC Regional Focal Point mo Asia Tutotonu–Transcaucasia, na talia ai e i latou e aafia i itulagi le Tautinoga a Tashkent. O le Tautinoga na faailogaina ai se laasaga taua agai i le faatuina o se ISC Regional Focal Point i le lumanai i Asia Tutotonu ma Transcaucasia. O loo otootoina ai se tautinoga faatasi i le faamalosia o le galulue faatasi faasaienisi faaitulagi, faaleleia atili o sootaga ma fesoʻotaʻiga faasaienisi i le lalolagi atoa ma le lagolagoina o le faia o faiga faavae e faavae i faamaoniga. O nei atinae na faataatia ai le faavae mo le auai sili atu ona faatulagaina i se itulagi o loo faateleina le taua faasaienisi ma fuafuaga faataatitia.
Ia Ianuari 2025, o se lipoti na tuuina atu i le Komiti Faatino a le ISC i le taimi o le Fonotaga Aoao Lona Tolu a le ISC na faatulaga ai fautuaga i le lumanai o le Fono i Aferika ma auala e faatelevave ai le atinae faasaienisi i le konetineta atoa a o faamalosia lona leo ma le faatosinaga i le lalolagi atoa.
Na suʻesuʻeina e le sui o le Komiti Faʻafoe a le ISC, Walter Oyawa, ni filifiliga mo le talimaloina o se Nofoaga Autu mo Aferika i le Itumalo, ma na mulimuli ane faia e le Failautusi o le ISC se feutagaiga faʻapitoa ma Sui Auai ma paʻaga autu e faʻalautele ai talanoaga. O nei taumafaiga o loʻo faʻatusalia ai se laʻasaga taua agai i le faʻatuina o se nofoaga malosi ma sili atu ona felagolagomaʻi a le ISC i Aferika.