Saini e Alu i luga

Puipuia o le faamaoni faasaienisi i malo faatemokalasi vaivai

I lenei faʻamatalaga, o loʻo mafaufau loloto ai Jorge Huete-Pérez i le sootaga i le va o le faʻamaoni faʻasaienisi ma le maufetuunaʻi faʻatemokalasi, e faʻatatau i le aafiaga talu ai nei o Nicaragua. Na ia finau e faʻapea i totonu o malo faʻatemokalasi vaivai, o le puipuia o le tutoʻatasi ma faʻavae tau amio a le saienisi e taua tele i le faʻatumauina o le faʻatuatuaga lautele ma le pulega faʻavae i faʻamaoniga.

O lenei vaega e fai ma vaega o le blog series lea e iai sui ole ISC Komiti mo Saolotoga ma Tiutetauave i Saienisi (CFRS) faasoa atu o latou manatu i le Faalagolago i Saienisi mo Policy Nexus lipoti, faʻasalalau ina ua maeʻa se mafutaga faaleaoaoga na faʻatulagaina e le International Science Council (ISC) ma le European Commission's Joint Research Centre, faʻatasi ai ma le lagolago faʻatasi mai le US National Science Foundation.

O le mafutaga faaleaoaoga na faʻapotopotoina ai tagata atamamai e suʻesuʻe le lavelave o le faʻalagolago i le saienisi i totonu o faiga faʻavae ma mafaufau i se fesili autu: o le a le tele e mafai ai ona tuueseese le faatuatuaina o le faasaienisi mo faiga faavae mai fesili lautele o le faatuatuaina i faalapotopotoga faatemokalasi?


E uiga i le tusitalaO Dr. Jorge A. Huete-Pérez o loʻo avea nei ma polofesa faiaʻoga i le Polokalame o le Saienisi, Tekonolosi ma Mataupu Faavaomalo (STIA) i le Aoga a Edmund A. Walsh a le Iunivesite o Georgetown mo Auaunaga i Fafo. O ia foi o le Failautusi o Mataupu Fafo o le Academy of Sciences of Nicaragua ma o se sui auai o le Komiti a le ISC mo le Saolotoga ma le Tiutetauave i le Saienisi.

I atunuu temokalasi vaivai, e le mafai ona vavaeeseina le faatuatuaga i le faasaienisi mai le faatuatuaga i faalapotopotoga faatemokalasi. A faaseseina pe taofia e malo faamatalaga faasaienisi mo faamoemoega faaupufai, e le gata ina latou faaleagaina le faatuatuaga o tagata lautele i le faasaienisi ae faapea foi faavae o le pulega e faavae i faamaoniga. O le aafiaga o Nicaragua ua faaalia ai le auala e avea ai le faamaoni faasaienisi ma se poutū taua, ma e masani ona lamatia, o le olaga faatemokalasi.

I le taimi o le faʻamaʻi COVID-19, na filifili ai le malo e faʻafitia ma faʻatamala nai lo le manino ma le tali atu. Na le amanaʻia e pulega taʻiala faavaomalo, na teena le ogaoga o le faʻalavelave, ma faʻatapulaʻaina le avanoa i faʻamatalaga tau soifua maloloina. O saienitisi na fesiligia nei faiga faʻavae na faʻalologo pe faʻaleagaina. I lenei siosiomaga, o le talitonuga o tagata lautele i faʻalapotopotoga faʻasaienisi na le mafai ona vavaeʻeseina mai le le talitonuina lautele o faʻalapotopotoga a le setete. O le leai o ni faʻamatalaga aloaia faʻatuatuaina na faʻateleina ai faʻamatalaga sese, fenumiai ma le fefe.

I le lotolotoi o lenei tulaga o le faʻasauā, na tulaʻi mai ai le Aʻoga Faʻasaienisi a le atunuʻu, faʻatasi ai ma isi sosaiete faʻasaienisi, o ni faʻailoga o le faʻamaoni ma le auaunaga lautele. Na puipuia e nei faʻalapotopotoga le saʻolotoga faʻasaienisi ma le tiutetauave tau amio e ui lava i le malosi o le faʻapolokiki ma le lamatiaga patino. I le tuʻuina atu o auʻiliʻiliga tutoʻatasi i le soifua maloloina lautele, le faʻasaoina o le siosiomaga ma aʻoaʻoga, na latou faʻaalia ai o le saienisi faʻatuatuaina e le gata i le saʻo faʻapitoa ae faʻapea foʻi i le lototele tau amio ma le tali atu i le va fealoaʻi.

O le tautinoga a le Aoga i le faamaoni faasaienisi na muamua atu i le faamai. O se taimi taua na oo mai i le 2014, i le taimi o finauga i le Poloketi o le Alavaa i le va o Vasa ua fuafuaina, o se atinae tele na faalauiloa e fai ma sui o le Alavaa o Panama. Na tuuina atu e le malo ni faatagaga tetele mo se galuega faatino na lamatia ai le Vaituloto o Cocibolca, le nofoaga faasao vai fou aupito tele i le atunuu, ma vaega tetele o le tele o meaola eseese. Na faia ma faasalalauina e le Aoga ni iloiloga faasaienisi tutoatasi e faaalia ai le ono faaleagaina o le siosiomaga ma le sosaiete o le galuega faatino. E ui i le tetee a le au ofisa, o lenei manino na maua ai le faaaloalo lautele a le Aoga ma faalolotoina ai le iloa e tagatanuu o le faasaienisi o se mea lelei mo le lautele.

O nei aafiaga ua faaalia ai o le faatuatuaga i le faasaienisi e olaola pe a galulue ma le faamaoni saienitisi, e tusa lava pe leai se puipuiga faalefaalapotopotoga. I atunuu faatemokalasi vaivai, lea e faigofie ai ona faaseseina e le pulega faapolokiki tala faasaienisi, o aoga tutoatasi, iunivesite ma galulue faatasi faavaomalo o ni leoleo taua o le upumoni ma le tali atu.

O nei lesona e faʻamamafa mai ai o le faʻafaileleina o le faʻatuatuaga i le saienisi e manaʻomia ai le sili atu nai lo le faʻatalanoaina o faʻamatalaga sese—e manaʻomia ai le puipuia o le tutoʻatasi o le saienisi lava ia. A lagolagoina e saienitisi le manino, le faʻaituʻau ma le tiutetauave, latou te puipuia e le gata o latou lava talitonuga ae faʻapea foʻi ma tulaga faʻatemokalasi e lagolagoina ai se sosaiete faʻamalamalamaina.


Fa'aopoopo mai le CFRS Trust in Science series manatu uma

tesi
24 2025 Novema - 6 min faitau

Sa'olotoga fa'asaienisi ma le amio fa'atatau a saienitisi

Aoao atili A'oa'o atili e uiga i le Sa'olotoga Fa'asaienisi ma le amio fa'atatau a saienitisi
tesi
03 Tesema 2025 - 6 min faitau

Fa'alagolago i le saienisi: Tiute fa'amata'u mo saienitisi ma iunivesite

Aoao atili A'oa'o atili e uiga i le Fa'atuatuaga i le saienisi: Tiute fa'alemataaga mo saienitisi ma iunivesite

Ata na tusia e Connie de Vries on Unsplash

Tuuese
O faʻamatalaga, manatu ma fautuaga o loʻo tuʻuina atu i totonu oa tatou blogs asiasi o mea ia a tagata fai sao, ma e le o atagia mai ai tulaga taua ma talitonuga o le International Science Council.

Fa'aauau pea le fa'afou ma a matou nusipepa