Amila Abeynayaka (Suʻesuʻe Faiga Faʻavae mo Faʻatauga Maua ma Gaosiga i le IGES) ma Simon Høiberg Olsen (Suʻesuʻega Sinia Faiga Faʻavae i le IGES) faʻamalamalamaina tapulaa o loʻo feagai ma atunuʻu i Asia ma le Pasefika i le mataʻituina lelei o palasitisi ma vailaʻau e fesoʻotaʻi ma palasitika - fa'alavelaveina le aoga o so'o se mea faigaluega fa'aletulafono i le lumana'i ile fa'aleagaina o palasitika.
O lenei blog o se vaega o se faasologa mo le ISC i luga o le filogia palasitika ma le Fonotaga Lona Lua a le Komiti o Fefa'ataua'iga Fa'a-Malo mo Faiga Fa'apalapala.
E taua tele le sao o palasitika mo le atinaʻeina o tagata. Ae ui i lea, o lana pulega lelei - aemaise lava i le faaiuga o lona taamilosaga o le olaga - e leʻi fetaui ma lona fua faʻatatau. O le i'uga, ua fa'ateteleina le fa'aleagaina o palasitisi i le lalolagi atoa ma a'afiaga leaga i tagata ma le natura. E tatau ona foia lenei mea, ma o loʻo faʻapotopoto nei le lalolagi lautele e faʻasalalau faʻamatalaga o se maliega i le lumanaʻi i le filogia o palasitisi. E tusa ai ma le fa'atinoga, e tele va'a agava'a i totonu o lea feagaiga palasitika, ma o le fa'afeso'ota'ia o nei va e mana'omia ai se taumafaiga a tagata e to'atele. I lea itu, e taua tele le sao o le sosaiete faasaienisi i le sao i le faaleleia o faamaumauga ma le mataituina o gafatia i luma atu o se feagaiga palasitika i le lumanai.
I le faagasologa o le faʻavaeina o se meafaigaluega faʻavaomalo faʻatulafonoina e taofia ai le filogia o palasitisi, o loʻo faʻatalanoaina e le sosaiete faʻasaienisi le suiga o faiga e foia ai mafuaʻaga o le filogia. O ia faiga e mana'omia ai le fa'amalieina o le sapalai ma le mana'oga e ala i le tu'ufa'atasia o le fa'aitiitiga o fa'afitauli fa'aletonu ma le fa'aogaina o palasiti fa'atasi ma se suiga o maketi agai i le li'o i totonu o palasitika. E mafai ona ausia lenei mea e ala i le faʻavaveina o suiga autu e tolu - toe faʻaoga, toe faʻaaogaina, ma toe faʻaleleia ma faʻavasega - ma gaioiga e faʻafetaui ai le talatuu o le filogia o palasitisi "[1]. O le malamalama i le tulaga o iai nei ma le tulituliloaina o le alualu i luma e mana'omia ai le mata'ituina ma fa'amaumauga i luga o le palasitika i le taamilosaga atoa o le ola o palasiti. O le mata'ituina ma le lipotia i tulaga faaleatunuu ma lalo o le atunuu e taua tele mo le faatinoina lelei o so o se meafaigaluega faaletulafono e taofia ai le filogia i le lumanai. Ae ui i lea, i le taimi nei, o nisi o atunuʻu atinaʻe i Asia ma le Pasefika o loʻo feagai ma tapulaʻa i lo latou gafatia e mataʻituina ma gaosia palasitika ma vailaʻau e fesoʻotaʻi ma palasitika.
O nisi o nei tapulaa e aofia ai:
- Leai o Aseta: O le tele o atunu'u tau atia'e Asia e ono leai ni atina'e talafeagai mo le mata'ituina lelei ma le lipotia o oloa palasitika i totonu o le fa'asologa o tau ma le filogia. E aofia ai fale su'esu'e utiuti, meafaigaluega su'esu'e, ma tagata faigaluega a'oa'oina. O le le lava o atina'e e fa'alavelaveina le aoina, au'ili'ili, ma le fa'amatalaina o fa'amaumauga mata'ituina.[2],[3]
- Punaoa Tau Tupe Tapulaa: O fa'afitauli tau tupe e mafai ona fa'alavelave ai le fa'atuina ma le tausiga o polokalame mata'ituina ma lipoti. O le fa'atauina o mea faigaluega mata'ituina, fa'atautaia masani fa'ata'ita'iga, ma au'ili'ili fa'ata'ita'iga e ono taugata. E le gata i lea, o le utiuti o punaoa tau tupe e mafai ona faʻatapulaʻaina le tuʻufaʻatasia o tupe i le mataʻituina ma le lipotia o taumafaiga, e mafua ai le le atoatoa o le aoina ma le auiliiliga. O nei mea e afaina ai le maua o faʻamatalaga FAIR (Maua, Avanoa, Interoperable, ma Toe Faʻaaogaina).[4],[5]
- Tomai Faapitoa ma A'oa'oga: Atonu e utiuti le avanoa o saienitisi tomai, tekinisia, ma tagata su'esu'e e iai le tomai i le mata'ituina o palasitisi. Ina ia fa'afeso'ota'i nei va'aiga, e mana'omia le poto fa'apitoa ma polokalame fa'aa'oa'oga e atia'e ai metotia fa'ata'atia, fa'amatalaga sa'o o fa'amatalaga, ma ta'iala lelei e mata'ituina ai.
- Puleaina o Faamatalaga ma Fetufaaiga: O le mata'ituina lelei ma le lipotia e mana'omia ai faiga fa'atonutonu malosi e teu, au'ili'ili, ma fa'asoa fa'amatalaga. Ae ui i lea, o le tele o atunuʻu atinaʻe atonu e leai ni atinaʻe ma faʻatonuga mo le pulea lelei o faʻamaumauga. E le gata i lea, o le le lava o fa'asoa fa'amaumauga ma fa'atonuga e ono fa'alavelaveina le galulue fa'atasi ma le atina'eina o polokalame mata'ituina lelei.
- Fa'atapula'aina Fa'alauiloa ma A'oa'oga: Fa'alauiloa lautele ma a'oa'oga e uiga i palasitika filogia ma ona a'afiaga e ono fa'atapula'aina i nisi o atunu'u atia'e Asia. E mafai ona mafua ai le le lava o le auai ma le auai mai nuu i le lotoifale i le mataituina o taumafaiga.
- Tulafono Fa'atonu: E mafai ona fa'alavelaveina le fa'amalosia o faiga fa'avae ma ta'iala e feso'ota'i ma le mata'ituina o le filogia o palasiti. O atunuu tau atia'e atonu e leai ni tulafono atoatoa ma faiga fa'amalosia, e lu'itau ai le mata'ituina ma le pulea lelei o le fa'aogaina ma le lafoaia o palasitika.
- Fua ma Eseesega o Palasitika Filogia: O atunu'u tau atia'e Asia e masani ona feagai ma lu'itau tetele ona o le fua ma le 'ese'ese o le filogia o palasiti. E ono a'afia fa'aa'afia ai le gataifale, vaitafe, ma le to'atele o tagata i le taulaga. O le mata'ituina o ia nofoaga tetele ma le tele o puna'ele'elega e mana'omia ai le tele o alagā'oa ma agava'a.
O le fa'atalanoaina o nei va'a ma tapula'a e mana'omia ai le tele o itu, e aofia ai le fa'aleleia o le agava'a, fa'afaigaluegaina i atina'e tetele ma tekonolosi, atina'e o faiga fa'avae, ma fa'asalalauga fa'alauiloa lautele. O le galulue fa'ava-o-malo, ma le fefa'asoaa'i o le malamalama, i atunu'u uma ma fa'alapotopotoga e mafai fo'i ona faia se sao taua i le lagolagoina o taumafaiga mata'ituina i atunu'u atia'e Asia. E le gata i lea, o le sosaiete faʻasaienisi e iai le gafatia taua e saofagā lelei i le faʻatoʻilaloina o tapulaʻa o loʻo i luga. O nei matafaioi e aofia ai mea nei:
- Suesuega ma Atinae i le itu i luga o le taamilosaga o le ola palasitika: palasitika ma vaila'au e feso'ota'i i palasitika e tatau ona fa'ailoa ma fa'ailoa i le faasologa o tau. E ui lava o atunuu tau atiaʻe e le o ni tagata gaosi palasitika tetele, latou te aumaia oloa palasitika ma pellet ma faʻaulufale mai foi lapisi palasitika a isi atunuu. I lenei fa'amatalaga o fa'amatalaga i oloa palasitika lava ia e taua tele e fa'amautinoa ai le soifua maloloina, saogalemu, ma le toe fa'aaogaina o oloa. O lenei mea e manaʻomia ai faʻamatalaga talafeagai[6]. Ona mata'ituina lea o le itu i lalo (tulaga o le olaga), e mana'omia nisi su'esu'ega fa'asaienisi ina ia malamalama atili ai i fa'apogai, fa'alavelave, fa'aalia, ma a'afiaga o palasitika filogia ma vaila'au fa'asaina i le si'osi'omaga. E mafai e le sosaiete faasaienisi ona suʻesuʻeina le iai ma le faʻaogaina o vailaʻau faʻapipiʻi i totonu o vai, eleele, ea, ma biota. O le mauaina o le malamalama fa'apitoa i amioga ma a'afiaga o le palasitisi filogia o le a mana'omia e fa'ailoa ai fa'ai'uga faiga fa'avae ma atia'e ni ta'iala mata'ituina lelei.
- Metotia Atina'e ma Fetuuna'iga Lagolago: E mafai e le sosaiete faʻasaienisi ona atiaʻe auala faʻapitoa ma faʻasalalauga mo le mataʻituina ma le lipotia o palasitika ma vailaʻau faʻapitoa. E aofia ai metotia fa'ata'ita'iga o lo'o maua, au'ili'ili metotia, ma faiga fa'amautinoaga lelei e tatau ona fa'aaogaina lautele i le lalolagi. E tatau fo'i i le sosaiete fa'asaienisi ona mafaufau i le atina'eina o tekonolosi fou e mata'ituina ma lipotia ma meafaigaluega, e pei o masini ma fa'aoga mamao e fa'aleleia atili ai le mata'ituina o mea e fa'agata ai punaoa.
- Fausiaina o Agavaa ma A'oa'oga: E mafai e le sosaiete faʻasaienisi ona faia se sao taua i le faʻaleleia o le gafatia e ala i le tuʻuina atu o aʻoaʻoga ma faʻamatalaga malamalama i tagata suʻesuʻe i le lotoifale, tekinisia, ma fai tulafono. Atonu e aofia ai le fa'atulagaina o mafutaga faaleaoaoga, semina, ma polokalame a'oa'oga e fa'aleleia atili ai tomai fa'apitoa e feso'ota'i ma le mata'ituina ma le lipotia o palasitisi. E ala i le fa'atupuina o agava'a fa'apitonu'u, e mafai ai e saienitisi ona fa'amalosia pa'aga fa'apitonu'u e fa'atino tuto'atasi galuega mata'ituina, au'ili'ili fa'amaumauga, ma fa'amatala fa'ai'uga.
- Fa'amatalaga Fa'amatalaga ma Fa'amatalaga: O lo'o i ai i le sosaiete fa'asaienisi le agava'a talafeagai mo le su'esu'eina o fa'amaumauga ma le fa'auigaina, fa'atagaina le mata'ituina ma le au'ili'ili o fa'amaumauga ma le fa'atupuina o fa'amatalaga e fa'atatau i mea moni. O ia gaioiga o le a taua tele mo le faʻamalamalamaina o aga, nofoaga vevela, ma faʻataʻitaʻiga o le filogia o palasitisi ma le iloiloina o lamatiaga e fesoʻotaʻi ma vailaʻau faʻapipiʻi palasitika. E mafai fo'i e le sosaiete fa'asaienisi ona fesoasoani i tagata fai faiga fa'avae ma pulega talafeagai ia malamalama atili i le taua o le mata'ituina o fa'amaumauga e mana'omia mo fa'ai'uga malamalama e fa'aitiitia ai le filogia.
- Lagolago Faiga Faavae ma Fautuaga: E mafai e le sosaiete faasaienisi ona saofagā i le atinaʻeina o faiga faʻavae ma taumafaiga lagolago e ala i le tuʻuina atu o faʻamaoniga faasaienisi ma fautuaga. E mafai ona latou galulue fa'atasi ma tagata fai faiga fa'avae, lala sooupu a le malo, ma fa'alāpotopotoga tuma'oti e fa'alaua'itele e uiga i a'afiaga o le si'osi'omaga ma le soifua maloloina o le filogia o palasiti. E ala i le lagolagoina o faiga faavae ma tulafono faatonutonu, e mafai e le sosaiete faasaienisi ona saofagā i le fausiaina o taʻiala lelei e mataʻituina ma pulea le filogia o palasitisi.
I le fa'ai'uga, e taua tele le sao o le sosaiete fa'asaienisi i le fa'atupuina o agava'a mo le mata'ituina ma le lipotia o palasitika ma vaila'au fa'atatau i palasitika i atunu'u atia'e Asia ma tua atu. O latou tomai i suʻesuʻega, atinaʻeina o metotia, faʻaleleia o agavaʻa, suʻesuʻega o faʻamaumauga, ma lagolago faʻavae e taua tele mo le faʻatalanoaina o luʻitau e fesoʻotaʻi ma le faʻaleagaina o palasitisi ma faʻalauiloaina fofo gafataulimaina, e aofia ai faʻaoga i faiga faʻavae faasaienisi. O le matafaioi a le sosaiete fa'asaienisi o le a taua tele i le atina'eina o se feagaiga fa'alelalolagi malosi e fa'afefe ai le fa'aleagaina o palasitisi ma fa'ailoa ai gaioiga fa'atino mulimuli ane. O fautuaga o lo'o i luga e tatau ona iloiloina a'o le'i faia so'o se maliega ina ia mautinoa o lo'o fa'atumauina tulaga mana'omia mo le fa'atinoga lelei pe a mae'a ona ausia se maliega fa'apolokiki.
[1] UNEP Ta'e le Tap: Fa'afefea ona fa'amutaina e le lalolagi le fa'aleagaina o palasitisi ma fa'atupu ai se tamaoaiga fa'ata'amilo. https://www.unep.org/resources/turning-off-tap-end-plastic-pollution-create-circular-economy
[2] Abeynayaka et al., (2022). Lipoti o Su'esu'ega Mana'oga o A'oa'oga (TNA): Fa'asaga i le Mata'ituina o Microplastic ma Faiga Fa'avae Fa'avae Fa'amatalaga i Sri Lanka. https://www.iges.or.jp/en/pub/tna-sri-lanka/en
[3] Kieu Le et al., (2022). Lipoti o Su'esu'ega Mana'oga o A'oa'oga (TNA): Tu'u atu i le Mata'ituina o Microplastic ma Faiga Fa'avae Fa'avae Fa'amatalaga i Vietnam. https://www.iges.or.jp/en/pub/tna-vietnam/en
[4] Jenkins, Tia, et al. "Tulaga o loʻo i ai nei o faʻamatalaga suʻesuʻega faʻaleagaina microplastic: faʻasologa o avanoa ma faʻapogai o faʻamatalaga tatala." Frontiers in Environmental Science (2022): 824.
[5] Wilkinson, MD, Dumontier, M., Aalbersberg, IJ, Appleton, G., Axton, M., Baak, A., et al. (2016). O le FAAIR Taiala Fa'avae mo Fa'amaumauga Fa'asaienisi ma le Tausi. Sci. Fa'amaumauga 3, 160018. doi:10.1038/sdata.2016.18
[6] UNEP Ta'e le Tap: Fa'afefea ona fa'amutaina e le lalolagi le fa'aleagaina o palasitisi ma fa'atupu ai se tamaoaiga fa'ata'amilo. https://www.unep.org/resources/turning-off-tap-end-plastic-pollution-create-circular-economy
faatusa e Tim Mossholder on Unsplash.